არმური (ნისლი მთათა ზედა)
არმური
არმური (ნისლი მთათა ზედა)

არმური - ლიტარენა, უფრო კი – ბიბლიოთეკა
Armuri (scotch mist over mountains) - literary Arena from Georgia (country)


Forum started: Sun 9 Nov 2008
 
HomeHome  PortalPortal  CalendarCalendar  GalleryGallery  FAQFAQ  SearchSearch  MemberlistMemberlist  UsergroupsUsergroups  RegisterRegister  Log inLog in  
* თამარ გელოვანისიმღერიდან სიტყვამდე. * მიხო მოსულიშვილიჰელესა (კინორომანი). * თამარ ლომიძეზღვარი (ლექსები).
* ბელა ჩეკურიშვილიშეკითხვად სიზიფეს (ლექსები) * ხათუნა ცხადაძე (მთარგმნელი) უმბერტო ეკო „ფუკოს ქანქარა“
* ლაშა ბუღაძენავიგატორი (პიესა). * ნინო ქაჯაია (მთარგმნელი)უილიმ გოლდინგი - „ბუზთა ბატონი“ (რომანი) * ზაზა თვარაძესიტყვები (რომანი).
* მიხეილ ანთაძესაიდუმლოებით მოცული უ.შ, სინქრონისტულობის პრინციპი. *
* რადიარდ კიპლინგი - აი ასეთი ამბები (თორმეტი და კიდევ ერთი ზღაპარი), მთარგმნელი ანი მოსულიშვილი * ვახტანგ ჯავახაძევახტანგური (ლექსები. რჩეული)
* მიხო მოსულიშვილიდიდი ძუ დათვი (რომანი). * ნინო ნადირაძეVIA SOLIS (ლექსები). * მარიამ ხუცურაულისანათა (ლექსები და ჩანაწერები).
* Zurab Karumidze"Dagny or a Love Feast" (English brushed up and fine-tuned by Amy Spurling).
* ბესიკ ხარანაულიმთავარი გამთამაშებელი. * მიხო მოსულიშვილისულის მდინარე (თორმეტი ნოველა). * ნინო სადღობელაშვილიფრთები და ხელები (ლექსები).
* მამუკა ხერხეულიძეომში, როგორც ომში * ზაალ სამადაშვილი – ავტოპორტრეტი წიგნების ფონზე * ირაკლი ლომოური – ავტონეკროლოგი
* მანანა ანთაძე (მთარგმნელი)ტენესი უილიამსი - Camino Real (პიესა). * ქართული პიესა 2012 (ექვსი პიესა).
* თამრი ფხაკაძე – ბოსტანი კონფლიქტის ზონაში (მოთხრობა). * რიუნოსკე აკუტაგავა – დიალოგი წყვდიადში
* გიორგი კაკაბაძენიკო ფიროსმანი (ბიოგრაფიული რომანი). * მიხო მოსულიშვილი – ვაჟა-ფშაველა (ბიოგრაფიული რომანი).

Share | 
 

 ზაზა აბზიანიძე

View previous topic View next topic Go down 
AuthorMessage
Admin
Into Armury
Into Armury
avatar

Male
Number of posts : 4028
Registration date : 09.11.08

PostSubject: ზაზა აბზიანიძე   Sun Nov 18, 2012 1:50 pm


Zaza Abzianidze

ზაზა აბზიანიძე

დაიბადა ქ. თბილისში, 1940 წლის 30 ოქტომბერს, ლიტერატორების – ანა ნიკოლაძისა და გიორგი აბზიანიძის ოჯახში; ლიტერატურის ისტორიკოსი და ესეისტი, საბავშვო მწერალი, ფილოლოგიის მეცნიერებათა დოქტორი, პროფესორი.
დამთავრებული აქვს თბილისის უნივერსიტეტის ფილოლოგიის ფაკულტეტი (1963) და ასპირანტურა შოთა რუსთაველის ქართული ლიტერატურის ინსტიტუტში (1966), რომლის მთავარი მეცნიერი თანამშრომელი დღემდე გახლავთ. შეთავსებით, სხვადასხვა წლებში მუშაობდა მარჯანიშვილის თეატრის სალიტერატურო ნაწილის გამგედ, ჟურნალ "Литературная Грузия"-ს მთავარ რედაქტორად, თეატრალური ინსტიტუტის ფილოლოგიის კათედრის გამგედ, გამ-ბა "საოჯახო ბიბლიოთეკის" მთავარ რედაქტორად.
ხელმძღვანელია საგამომცემლო პროექტებისა: "100 წიგნი – ადამიანები, რომელთაც შეცვალეს მსოფლიო" (2011 წლის პრემია "გალა" ნომინაციაში _ "წლის საუკეთესო საგამომცემლო პროექტი"), ოცტომეულისა _ "დიდი ქართველები" (2011-2012 წწ.) და ათტომეულისა _ "ქართული სიტყვიერება" (2011-2010 წწ.).
სამეცნიერო ნაშრომთაგან უმთავრესია "ლიტერატურული პორტრეტები" (2009), ქართულ ენზე პირველად გამოცემული "სიმბოლოთა ილუსტრირებული ენციკლოპედიის" ორტომეული (თანაავტორი _ ქეთევან ელაშვილი. პრემია "პარნასი" ნომინაციაში _ "წლის საუკეთესო წიგნი", 2007); პუბლიცისტიკიდან _ "Homo Bellator" ("იარაღმომარჯვებული ადამიანი"), რომელიც ეუთოს დაკვეთით დაიწერა და გამოქვეყნდა (ვენა, 2000; თბ., 2001).
წერს ლიტერატურულ ზღაპრებსა და ლექსებს, რომელთაც თვითონვე ასურათებს: "ამბავი დე ლა მელასი" (1997); "ბაბთა" (გაეროს ბავშვთა ფონდის _ "იუნისეფის" ლიტერატურული კონკურსის პირველი პრემია, 2001); "ბუსუნსულები" (2010); "წითელკუდა" (2007, 2010). ნაწილი ამ საბავშვო ნაწარმოებთაგან, ისევე, როგორც რჩეული ესეისტიკა თარგმნილია უცხო ენებზე და შეტანილია სასკოლო სახელმძღვანელოებში.
არის არაერთი ლიტერატურული თუ საზოგადოებრივი ფორუმის მონაწილე და მასტერ-კლასის წამყვანი, შოთა რუსთაველის ლიტერატურის ინსტიტუტისა და კომპარატივისტიკის ქართული ასოციაციის (გეკლა) მიერ 2012 წელს დაფუძნებული ლიტერატურული თარგმანის საერთაშორისო საზაფხულო სკოლის დირექტორი.
ზ.ა-ის სტატიები წინ უძღვის ან თან ერთვის როგორც ანთოლოგიებს (მაგ. ბერლინში გამოცემული XX ს. ქართული მოთხრობის კრებული “Der Ferne Weise Gipfel” ("შორი თეთრი მწვერვალი", 1984) ან "ქართული კლასიკური პოეზიის ანთოლოგია (რუსული თარგმანებითურთ)" (თბ., 2008), ასევე ქართველი კლასიკოსებისა და თანამედროვე მწერალთა რჩეულ წიგნებსა და სამეცნიერო მონოგრაფიებს (ამათგან, სულ ბოლოა: "ქართული რომანტიზმი _ ნაციონალური და ინტერნაციონალური საზღვრები", თბ., 2012 წ.).
2010 წლიდან ხელმძღვანელობს ახალი ქართული ლიტერატურის სექციას "ქართული ენციკლოპედიის" მთავარ რედაქციაში; არის მწერალთა საერთაშორისო ასოციაციის "ევროპული ფორუმის" წევრი (1998 წლიდან), ხოლო 1996 წლიდან ნობელის კომიტეტის ექსპერტი ლიტერატურის დარგში.



Zaza Abzianidze for literary project '100 books - people who changed the world' (Georgian Biographical Centre)

ბმულები:
* http://lib.ge/books.php?author=322
* https://saba.com.ge/books/details/196
* https://www.facebook.com/zaza.abzianidze?ref=ts&fref=ts


Last edited by Admin on Sat Dec 29, 2012 8:54 pm; edited 5 times in total
Back to top Go down
View user profile http://armuri.4forum.biz
Admin
Into Armury
Into Armury
avatar

Male
Number of posts : 4028
Registration date : 09.11.08

PostSubject: Re: ზაზა აბზიანიძე   Sun Nov 18, 2012 2:00 pm

ზაზა აბზიანიძე

ვაჟა—ფშაველა
(ლიტერატურული პორტრეტი)

1922 წელს, შვიდი წლის შემდეგ ვაჟას გარდაცვალებიდან, პაოლო იაშვილი წერდა: "...გულშემზარავი იყო ბედი ვაჟა-ფშაველასი. ვაჟაფშაველაზე ძლიერი პოეტური სტიქია არ ახსოვს საქართველოს. ვაჟამ პირველმა მისცა იმედი ქართულ სიტყვას. მას ჰქონდა ღმერთების ენა და ჰომეროსის ნოყიერება. მაგრამ არწივად წოდებული საქართველოში დადიოდა, როგორც `ჩხიკვი ზაქარა~, თვალმოხეული, ყველის სუნით გაჟღენთილი, დაკონკილ ჩოხით, ფრჩხილებში მიწა გამოგლესილი, ნარმის საცვლებში, დასული სოფლის მეწვრილმანის ვაჭრობამდის, მიუღებელი, უგვირგვინო. ის ჭლექით დააკვდა საავადმყოფოს ლოგინს, ისე ვით უბინაო და ქუჩის მათხოვარი" (იაშვილი 2004: 255).
ჩვენ იშვიათად ვიხსენებთ ამ სიტყვებს _ იმიტომაც, რომ მათში მწარე საყვედური ჟღერს, იმიტომაც, რომ სიმართლის მოსმენა არ გვიყვარს და კიდევ იმიტომ, რომ საკუთარი პრობლემებით დაღლილნი, ვცდილობთ არ ვიფიქროთ სხვის ტკივილსა და გაჭირვებაზე _
არც ამდღევანდელზე და არც ასი წლის წინანდელზე...
და მაინც, ვაჟა შეგვახსენებს ხოლმე თავს, შეგვახსენებს, როდესაც ერთადერთი მწვანე ტოტით სიცოცხლეს ჩაჭიდებულ ხეს ან ქუჩაში მოძუგძუგე სამფეხა ძაღლს, ერთი წამით, მისი თვალით შევხედავთ და გაგვახსენდება მისგანვე შთანერგილი აზრი, რომ ჩვენგან
დასახიჩრებული ბუნება იმ სულიერი სიმახინჯისა და იმ დაუნდობლობის ანარეკლია, რომელიც, თუ მიუშვით, გაუსაძლისს გახდის ცხოვრებას ამ ქვეყანაზე.
ბუნების პირისპირ ამპარტავნად მდგარ ადამიანს ვაჟამ მუხლი მოადრეკინა ამ მარადიული სასწაულის წინაშე და პირიქით, ცხოვრებისაგან თუ ხელისუფალთაგან დაჯაბნილსა და დაჩოქილ თვისტომს ხელი შეაშველა, ფეხზე წამოაყენა, ღირსების გრძნობა და მომავლის რწმენა შთაუნერგა. იგი თვითონ იყო ამ ბუნების ღვიძლი შვილი, მის კალთაში გაზრდილი
და რძესთან ერთად თავისუფლების გემოს ნაჩვევი...
ლუკა რაზიკაშვილი, რომელიც შემდგომში ვაჟა-ფშაველას სახელით გახდა ცნობილი, 1861 წლის 14 ივლისს დაიბადა სოფელ ჩარგალში, ფშავში პავლე და გულქან რაზიკაშვილების ოჯახში. "დედა ჩემი იყო ივრელი ქალი, სოფელ სხლოვანიდან, ფხიკლიანთ გვარისა, სადაც მოსახლობენ დღესაც მისი ნათესავნი", _ წერს ვაჟა თავის ავტობიოგრაფიაში "ჩემი წუთისოფელი" და განაგრძობს, _ სათემო გვარი ფხიკელაშვილებისა არის გაბიდაური. ღვიძლი ბიძა დედაჩემისა პარასკევა პირველი მოლექსე იყო ფშავში. იმან შექმნა სატირული ლექსები და დღესაც ყველა ფშაველი იმის ჰანგზე "ლექსობს". საუბედუროდ, წერა-კითხვა სრულიად არ სცოდნია... წერა-კითხვა არც დედაჩემმა იცოდა, თუმცა ბუნებით ფრიად ნიჭიერი იყო, შესანიშნავი მეოჯახე
და მოწყალე, გლახის გამკითხველი, მეზობლის დამხმარე; დედაჩემის ქველობა დღესაც სამაგალითოდ არის დარჩენილი. ისე ჩავიდა საფლავში, რომ ერთს არავის ახსოვს იმას გაეჯავრებინოს..." (ვაჟა-ფშაველა 1961ე: 434).
ახლა ვაჟასავე თვალით დანახული პორტრეტი მამამისისა, პავლე რაზიკაშვილის: "მე როცა მამა-ჩემი ვიცანი მამად, მაშინ იგი მთავარ დიაკვანად იყო სოფ. მაღაროსკარში, ს. ჩარგალზე რვა ვერსზე დაშორებით. როცა კი შინ იმყოფებოდა, მუდამ მიამბობდა მოთხრობებს ძველი საღმრთო ისტორიიდან, წერა-კითხვას მასწავლიდა ძველებურს
წესზე. ჩაუჯდებოდა ხორცს ხინკლისთვის საკეპლად ფიცარზე, იქვე ტახტზე მეც დაუჯდებოდი პირდაპირ და ვუგდებდი ყურს იმის ტკბილ საუბარს..." (ვაჟა-ფშაველა 1961ე: 436).
პავლე და გულქან რაზიკაშვილები 1890 წლის შემოდგომაზე გარდაიცვალნენ. წესის ასაგებად შეკრებილმა შვილებმა გადაწყვიტეს, რომ უფროსი ძმა _ გიორგი თიანეთში დაბრუნდებოდა, სადაც იგი ვექილობდა; მომდევნო _ ვაჟა ჩარგალში რჩებოდა; ნიკო (შემდგომში ბაჩანას სახელით ცნობილი), ფშავიდან გაცლას ამჯობინებდა, რადგან თავისი წაწალი ჰყავდა ცოლად შერთული და თემის ადათის დამრღვევად ითვლებოდა; ამიტომაც იმხანად ხევსურეთში, ბარისახოში მასწავლებლობდა; მასწავლებლობდა აგრეთვე თედოც -ხელთუბანში, გორის მახლობლად; ამათი უმცროსი ძმა _ სანდრო, ჯერ კიდევ სწავლობდა და უფროსი ძმები ინაწილებდნენ სწავლის ხარჯებს. რაზიკაშვილებს ჰყავდათ უფროსი დაც _ მართა, ყვარელში გათხოვილი.
ნიკო და თედო რაზიკაშვილებმა, როგორც მოგეხსენებათ, მწერლობას მიჰყვეს ხელი და თავდაპირველად ვაჟას მეტოქეობას არა მარტო თიბვაში, ნიშანში სროლაში და ჭიდაობაში უწევდნენ. თვრამეტი წლის ბაჩანამ ვაჟაზე ადრე გაითქვა სახელი მშვენიერი ლექსით _ "მუხას", მაგრამ ამ ნაადრევმა პოპულარობამ მას დათვური სამსახური
გაუწია _ ბოლომდე მეტოქედ თვლიდა ვაჟას.
რაზიკაშვილთა ახლო მეგობრის, ივანე ბუქურაულის თქმით, ბაჩანა ღვარძლიანი და დამცინავი იყო, ამასთანავე ფხუკიანიც, ხუმრობას ვერ იტანდაო. ძმები ხშირად კამათობდნენ ლიტერატურის გარშემო. ეს არცაა გასაკვირი. გასაკვირი უფრო ისაა, მით უმეტეს ქართული ტრადიციის გათვალისწინებით, რომ ლიტერატურულმა პაექრობამ
ვაჟასა და ბაჩანას შორის პრესის ფურცლებზე გადაინაცვლა.
რაზიკაშვილთა ოჯახში ძმებს შორის ურთიერთობებს, როგორც ეტყობა, მაინც უფრო ვაჟა წარმართავდა. ვაჟას დისშვილი, მიხა რაზიკაშვილი იგონებდა, რომ როდესაც ბიძამისს "საზოგადოებაში ლექსის თქმას სთხოვდნენ, ჯერ ბაჩანას "მუხას" იტყოდა და შემდეგ
თავის "არწივსო" (ყუბანეიშვილი 1937: 272).
მოდით, ერთი წამით თხრობა შევწყვიტოთ და ჩვენც გავიხსენოთ "არწივი" _ ჩვენი სიყმაწვილის უცილობელი თანამგზავრი: ასზე მეტი წელი გავიდა ამ ლექსის დაწერიდან. როდესაც მას სკოლაში ვსწავლობდით და ვიზეპირებდით (ჩემს თაობას ვგულისხმობ), უკვე დროჟამით დანისლული და ისტორიის საკუთრებად ქცეული ქვეყნის სიმბოლოდ
აღვიქვამდით ვაჟას არწივს და მხოლოდ დღეს, მართლაც "ფრთამოტეხილი და გულისპირს სისხლმოცხებული" ქვეყანა რომ შეგვრჩა, თვალი აგვეხილა, _ თურმე როგორ ჰგავს ერთმანეთს ჩვენი და ვაჟას გულისწადილი:

არწივი ვნახე დაჭრილი,
ყვავ-ყორნებს ეომებოდა,
ეწადა ბეჩავს ადგომა,
მაგრამ ვეღარა დგებოდა.
ცალს მხარს მიწაზე მიითრევს,
გულისპირს სისხლი სცხებოდა.
ვაჰ, დედას თქვენსა, ყოვებო,
ცუდ დროს ჩაგიგდავთ ხელადა,
თორო ვნახავდი თქვენს ბუმბულს
გაშლილს, გაფანტულს ველადა!
(ვაჟა-ფშაველა1961ა: 60)

ისე მგონია, ამ `ყვავ-ყორნების ველად გაფანტული ბუმბულის” ნახვის იმედი კაცს თუ არა აქვს, მის ქართველობას ის ერთი ფერმენტი აკლია, საუკუნეობით რომ განასხვავებდა ქართულ ეროვნულ ხასიათს.
`არწივი~ 1887 წლითაა დათარიღებული. 26წლის ვაჟა იმ დროს სოფელ დიდ თონეთში მასწავლებლობდა, მანგლისის მახლობლად და ეს წარუმატებელი მასწავლებლობა მისი პირველი და უკანასკნელი სამსახური იყო. მთელი დანარჩენი ცხოვრება მან უბრალო ფშაველი გლეხკაცის ცხოვრებით იცხოვრა.
მასწავლებლობის უფლებას ვაჟას აძლევდა გორის საოსტატო სემინარიის დიპლომი. აქვე უნდა ითქვას, რომ გასხვავებით თელავის სასულიერო სასწავლებლისა და თბილისის ორკლასიანი სამოქალაქო სასწავლებლისაგან, სადაც მანამდე მოუწია სწავლამ, გორის საოსტატო სემინარიას ვაჟა განსაკუთრებული სითბოთი იგონებდა.
სწორედ გორში სწავლისას (ეს 1879-1882 წლებია) გამოიკვეთა ვაჟას პიროვნული იერიცა და მისი ლიტერატურული ინტერესებიც: აქ დაუმეგობრდა იგი შიო მღვიმელს, ნიკო ლეონიძეს (მამას გიორგი ლეონიძისა), ლადო აღნიაშვილს. გორში იმხანად ხალხოსნური წრე ყალიბდებოდა _ სოფრომ მგალობლიშვილი, მიშო ყიფიანი _ მფარველი და საყვარელი მასწავლებელი ვაჟასი.
ვაჟას განსაკუთრებით მფარველობდა აგრეთვე სემინარიის დირექტორი დიმიტრი სემიონოვი. სწორედ მან უთხრა ალექსანდრე ხახანაშვილს, შემდგომში ცნობილ ლიტერატორს, ყმაწვილი ვაჟას წარდგენისას: "Запомните! Это высшая поэтическая натура!" (ყუბანეიშვილი 1937: 111).
სემიონოვისსავე ხელშეწყობით გამოდიოდა სემინარიაში ხელნაწერი ჟურნალი _ `რიჟრაჟი~. ბაჩანამ, რომელიც ამავე სემინარიაში სწავლობდა, საგულდაგულოდ გადაწერა `რიჟრაჟის~ ათი ეგზემპლიარი. ერთი ეგზემპლიარი აქედან მოწაფეებმა ილიას გაუგზავნეს, ერთი კიდევ _ სერგი მესხს გაზეთ `დროებაში~.
ვაჟას ყმაწვილური დებიუტი `რიჟრაჟში~ _ ჯერ კიდევ გაუბედავი კალმით ნაწერი ლექსი `ყარსის ბრძოლა~ მაინც არ დარჩენილა ყურადღების გარეშე _ ჟურნალმა `იმედმა~ გამოაქვეყნა 1881 წელს. ამ დროისათვის ვაჟას ამავე ჟურნალში კიდევ ორიოდე ლექსი აქვს გამოქვეყნებული, ხოლო გაზეთ `დროებაში~ _ რამდენიმე კორესპონდენცია
ფშავ-ხევსურეთიდან.
ვაჟასთან გორში დამეგობრებულ ალექსანდრე გარსევანიშვილს ასე დამახსოვრებია თავისი ფშაველი ამხანაგი: `რამდენადაც მე შევამჩნიე, ლუკა რაზიკაშვილი მეტად მგრძნობიარე პიროვნება იყო. სულიერი განცდა ხშირად ეცვლებოდა. ხან იყო მეტად მხიარული და საუბრის მოყვარე, ხან სულ ოცნებობდა და ასეთ დროს ლაპარაკიც
ერიდებოდა, ხან ბრძოლას ნატრულობდა და ყველიერში კრივშიც მონაწილეობას იღებდა. ამხანაგებს ხან ლმობიერად ექცეოდა, ხან დაცინვაც იცოდა~ (ყუბანეიშვილი 1937: 128).
ლუკა რაზიკაშვილის სიყმაწვილისდროინდელი ლექსები იმჟამინდელი ქართული პოეზიის ჩვეულ კალაპოტს მიჰყვებიან:

როდის იქნება, შეევიკრიბოთ, ძმანო, ერთადა
და დავაყვიროთ კიდით-კიდეს მკვნესი ნაღარა,
მის ტკბილსა ხმაზედ მხიარულად, გიჟმაჟურადა,
თავისუფლადა ვთამაშობდეთ აღმარ-დაღმარა?!
(ვაჟა-ფშაველა 1961ა: 419)

ეს პირველი სტროფია ჟურნალ `იმედში~ 1882წელს გამოქვეყნებული ვაჟას ლექსისა `როდის იქნება~.
გადის რამდენიმე წელი და რაღაც ნათელხილვის წამს ვაჟა მიხვდება: ის, რისი თქმაც მას უნდა, ჟურნალ-გაზეთებში ამოკითხული ლექსების ენით არ ითქმის, სხვაგვარად უნდა ითქვას, აკვანში რომ ჩაესმოდა ფანდურზე ნამღერი ლექსები, სწორედ იმ ენით, იმ ინტონაციით, იმ ხმოვანებით უნდა ამეტყველდეს... მაშინ მისი `ცვალებადი ხასიათიც~ უკეთ გამჟღავნდება და მისი ჩაგუბებული განცდებიც უფრო იოლად გამოითქმის:

თუ მამკლავ, ისევ შენ მამკლავ,
ქალავ, თავდახრით მცინარო,
დღეს ჩემის პირის მკოცნელო,
ხვალ სხვისთვის ძუძუს მჩინარო.
წყეული იყოს ღვთისაგან
ის დღე, როდესაც ვნახეო
შენი ფოფინა თვალები
და მოელვარე სახეო!..
(ვაჟა-ფშაველა 1961ა: 51)

`ათი წლისა უკვე შეყვარებული გახლდით, _ წერდა ვაჟა თავის დაუმთავრებელ ავტობიოგრაფიულ ნარკვევში, _ მაგრამ რამდენადაც ძლიერი იყო ეს ჩემი სიყვარული, იმდენად, გაუბედავი, დამალული, უსიტყვო, ისეთი, რომ ვგონებ ვინც მიყვარდა იმანაც არ იცოდა; მე კი თუ მუდამ დღე არ მენახა თვალით, მოვკვდებოდი, რის გამოც, როცა დროს ვიხელთებდი, უნდა გავქცეულიყავი იქ, საცა ჩემი `სატრფო” მეგულებოდა, რომ თვალით დამენახა, დავმტკბარიყავი მისი ცქერით. ჩემი სიყვარულისა მევე მრცხვენოდა, ეს სიყვარული დანაშაულად მიმაჩნდა და როგორ განუცხადებდი ჩემს სატრფოს,... ვიდრე
არ დავვაჟკაცდი და იმისა, ვინც მიყვარდა, ცოლად შერთვა არ განვიზრახე, ვერც სიყვარულის გამოცხადება გავბედე...~ (ვაჟა-ფშაველა 1961ე: 439).
ის, ვისი ცოლად შერთვაც განიზრახა და სიყვარული გამოუცხადა 25 წლის ვაჟამ, ეკატერინე ნებიერიძე გახლდათ _ უკანონო შვილი თავად ოთარ ამილახვარისა, ადრე გათხოვილი და ადრევე დაქვრივებული. ამ გარემოებას ხელი არ შეუშლია კეკესათვის, როგორც მას შინაურები ეძახდნენ, ბავშვივით ხალისიანი და გულღია დარჩენილიყო.
ტანადაც პატარა ყოფილა და ვაჟას ძმები, რომლებასაც კეკე ძალზედ უყვარდათ, ხელში აყვანილს თოჯინასავით ათამაშებდნენ თურმე. კეკე ვაჟამ ამილახვრების ოჯახში გაიცნო, ოთარაშენში, გორის მახლობლად. დაქვრივებული კეკე აქ მიბრუნდა, რადგან სხვა პატრონი არ ჰყავდა. კაცმა რომ თქვას, ვაჟაც უსახსრობამ მიიყვანა ამილახვრების
ოჯახში შინამასწავლებლად. ახლადდაბრუნებული იყო პეტერბურგიდან, სადაც უნივერსიტეტში სწავლის ხარჯებს ვერ გასწვდა და ეტყობა, სწორედ ამილახვრებთან ერთგვარი შესვენების დროს აპირებდა სამომავლო გზის არჩევას.
განგების ნებით, ერთი მთავარი არჩევანი მას სწორედ ამ ოჯახში ელოდა. მთელი შემდგომი თხუთმეტი წლის განმავლობაში კეკეს ხალისი და სითბო შეჰქონდა ჩარგალში გამომწყვდეული `რაზიკაანთ დევის~ არცთუ იოლ ცხოვრებაში.
ვაჟა არ მიეკუთვნებოდა მამაკაცის იმ ტიპს, რომელსაც გული არ შეეკუმშება ლამაზი ქალის დანახვისას. პირიქით, ადვილად აალებადი და ეტყობა, ზოგჯერ ძნელი მოსათოკიც ყოფილა. ისე რომ, კეკეს უთუოდ გაუქრებოდა ხოლმე მისთვის ჩვეული მხიარული გამომეტყველება, როდესაც ხატობაზე ან დღეობაში (წირვა-ლოცვაზე ვაჟა არ დადიოდა) ქმრის მრავლისმეტყველ მზერას გააყოლებდა თვალს, ანდა შუბლშეჭმუხვნილი კითხულობდა მის გრძნობამოძალებულ სტრიქონებს და ვერ დაედგინა, მისდამი იყო მიძღვნილი ეს ლექსი, თუ ფარული მოქიშპე ჰყავდა და მეტი სიხიზლე მართებდა:

შენმა სურვილმა დამლია,
შენზე ფიქრმა და სევდამა,
შორს წასვლამ, ხშირად გაყრამა,
გულის თვალებით ხედვამა;
მაოცებს შენი გამზრდელი,
ვინც შენ გაგზარდა დედამა...
(ვაჟა-ფშაველა 1961ა: 92)

ეს ლექსი, `სიყვარული~ 1891 წელსაა დაწერილი. ვაჟა ამ დროს ოცდაათი წლისაა: სისხამ დილით, მხარზე ცელგადებული მიდის იგი კურდღელაანთ-სულის გორაზე _ სათიბავად, ხოლო ღამ-ღამობით, ჭრაქის შუქზე პატარა საწერ მაგიდას უბრუნდება, სადაც განგების მადლიანი ხელი ატარებს მის კალამს.
სწორედ ამ კალმით გაკვალულ გზას მივადევნოთ თვალი.
როგორ უნდა იცხოვროს ადამიანმა ქვეყანაში, რომელიც სიყალბეზე და ძალმომრეობაზეა აგებული; როგორ უნდა იცხოვროს, რომ სულში სიკეთისა და თანაგრძნობის ნაპერწკალი შეინარჩუნოს; როგორ უნდა იცხოვროს, რომ წაქცეულის მიშველიებისას თვითონაც არ
წაიქცეს; რომ სისუსტის წამს, ძლიერთა ბანაკს არ მიეკედლოს _ მათ მიტაცებულ ნადავლს დახარბებული; როგორ უნდა იცხოვროს, რომ შთამომავალთ არ რცხვენოდეთ მისი სახელის და შორიდან არ უვლიდნენ მის საფლავს? _ ამ კითხვებითაა დასერილი ვაჟას `ჩემი ვედრება~.
მეცხრამეტე საუკუნის ქართული პოეზიის თემებისა და პრობლემების პოლიფონიაში სულ უფრო და უფრო მკვეთრად გაისმოდა ეს მარადიული კითხვები. კითხვები, რომელთათვისაც პასუხის გაცემას თვით ცხოვრება მოითხოვდა ადამიანისაგან, ხოლო ეს ადამიანი, თავის მხრივ, სულ უფრო და უფრო ხშირად ხელოვნებას, პოეტს აპყრობდა
მზერას.
ამ კითხვებზე დაფიქრებისას, პოეტი უკვე ვეღარავის მიმართავდა დასახმარებლად. მხოლოდ ღმერთი თუ იქნებოდა მისი შემწე. ეგების, სწორედ ამიტომ, ვაჟა-ფშაველას ეს ლექსი სწორედ ღმერთისადმი მიმართვის ფორმითაა დაწერილი.
`ჩემი ვედრება~ აერთიანებს ვაჟას პიროვნულ და შემოქმედებით იდეალს; მისი კონცეფცია აქ მნიშვნელოვანწილად იმეორებს ილიასა და აკაკის მოქალაქეობრივ მიმართებას, მაგრამ, ამასთანავე, არის ერთი, წმინდა ვაჟასეული შტრიხი `ჩემ ვედრებაში~, რომელიც ესოდენ განსხვავებულ ელფერს აძლევს მის პროგრამულ ლექსს: ეს გახლავთ საგანგებოდ ხაზგასმული (შესაძლოა, ილიასა და აკაკის კონცეფციასთან რამდენადმე შინაგანად დაპირიპირებულიც კი) პოზიცია `უჩინარი” და `თავმოდრეკილი~ შემოქმედისა.
პროგრამულ ლექსში ვაჟამ არ ისურვა ერის მოძღვარის პიედესტალზე მდგარიყო. არა მხოლოდ იმიტომ, რომ ეს პიედესტალი უკვე დაკავებული იყო; სხვათა შორის, ვგონებ, არც იმიტომ, რომ არანაირი ამბიცია არ გააჩნდა (ასე რომ იყოს, უფრო მარტივი სურათი იქნებოდა).
ვაჟამ თავისსავე შინაგან ბუნებასთან მისადაგებული გზა აირჩია: სწორედ აქედან მოდის `ჩემი ვედრების~ თავმოდრეკა, `ბალახად ყოფნის~ სურვილი. რელიგიის რანგში აყვანილი ეს უპრეტენზიო რწმენა, ხელოვნებისათვის (და მოყვასისათვის) უჩინრად მსახურების მოწოდება იშვიათ და სამუდამოდ დასამახსოვრებელ ელფერს აძლევს ამ უსევადო სატევარივით სადა, მაგრამ ჟანგმიუკარებელ სტრიქონებს:

ღმერთო, მიიღე ვედრება,
ეს ჩემი სათხოვარია:
არ დამეკარგოს გულიდამ
მე შენი სახსოვარია!
გულს ნუ გამიტეხ ტანჯვაში,
მამყოფე შეუდრკელადა;
ვფხიზლობდე, მუდამ მზად ვიყო
დაჩაგრულების მცველადა.
ბალახი ვიყო სათიბი,
არა მწადიან ცელობა;
ცხვრადვე მამყოფე ისევა,
ოღონდ ამშორდეს მგელობა;
არ წამიხდინო, მეუფევ,
ეს ჩემი წმინდა ხელობა!
მაშრომე საკეთილოდა,
თუნდ არ მოვიმკო ნაყოფი,
შვილთ საგმოდ არ გამიხადო
ჩემი მუდმივი სამყოფი.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
(ვაჟა-ფშაველა 1961ა:110)

_ აი, ერთი იმ ლექსთაგანი, ჭრაქის შუქზე რომ იწერებოდა ფშაური ღამის სიჩუმეში, რომელშიც მხოლოდ ვაჟას მძინარე ცოლ-შვილის მშვიდი სუნთქვა მოისმოდა და დროდადრო, შორიდან _ ტოტია მგლის გაბმული ყმუილი...
ეს ყმუილი თუ დაუფრთხობდა ძილს რომელიმე ბავშვთაგანს, გასუსული რომ იწვა და ჭრელი საბნის ქვეშიდან ცნობისმოყვარე თვალს არ აცილებდა პოეტ მამას.
ვაჟას უფროსი ქალიშვილი, თამარი იგონებდა: `ერთ ღამეს გვიანობამდე არ დამეძინა. ჩუმად ვადევნებდი თვალყურს მამაჩემის წერას. ვხედავდი: ადგებოდა, ხან ერთ კედელს მიაჩერდებოდა, ხან მეორეს. მიმოდიოდა ოთახში: მივიდოდა, დასწერდა, კვლავ გაივლგამოივლიდა. ხან ფანდურს ჩამოიღებდა კედლიდან, დაუკრავდა და
დაამღერებდა:

თავის პატრონი ენაცვლოს,
თავის თვალყვითელ ციცასა...
(რაზიკაშვილი 1961: 69)

გვიან ღამით, როდესაც უკვე ცნობისმოყვარე თამარიც კარგა ხნის ჩაძინებული იყო, ხოლო თვალყვითელა ციცა-კატა ჩოჩხონია დამბალი ხაჭოთი გამასპინძლებული, ვაჟა საწოლს მიაშურებდა.
`მამას საწოლზე დათვის ტყავი იყო გადაფარებული, _ იგონებდა თამარი, _ დათვის ტყავზე ნაბდის ქეჩა ეფინა. ქეჩაზე ვეფხვის ტყავი ეხატა. საწოლის თავთან კედელზე მიკრული იყო ირმის და ჯიხვის რქები. აგრეთვე არწივის მხრები, ბრჭყალები ეკიდა. იქვე, კედელზე ჩამოკიდებული იყო ფარ-ხმალი, ორი თოფი: ერთი ბერდანკა და ერთიც აინალი. კედელზე ეკიდა დიდი ფანდური~ (რაზიკაშვილი 1961: 68).
კეკეს, ვაჟას ცოლის, პატარა ტახტი, ფშაური ადათის მიხედვით, ცალკე უნდა მდგარიყო. და იყო კიდეც მოპირდაპირე კედელთან მიდგმული.
დილით, როცა მზის პირველი სხივი დაეცემოდა ივლიანთ გორას, ვაჟა პირზე წყალს შეისხამდა, თაფლისფერ წვერზე გადაისვამდა ხელს და გახედავდა ჩარგლულას ხეობას, სამების მთას და სარაყდრის გორს _ რამდენჯერ ჩასძინებია მის კალთაზე ხევსურეთიდან მობრუნებულს...
მერე, ჩაფიქრებული, თავისთვის ჩაიდუდუნებდა:

მთას ვუცქერ ყელ-მოღერებულს,
მთელის ხმელეთის მფლობელსა,
თვის დღეში ცრემლ-დარდ უნახველს,
არვისთვის არრის მთხოვნელსა...

იმეორებს ვაჟა ამ ლექსს და `ამჟამინდელი ხედვის სიამე~ მომავალზე ფიქრით ეწამლება _ `რით დასრულდება სიტურფე სიცოცხლის, მთისა, ბარისა?~ _ მერე, თითქოს გაურბის ამ კითხვას, თავისსავე თავს უბრუნდება, თავის მრწამსსა და მიზანს:

... ოღონდ მე ჩემი წადილი
და მღელვარება გულისა
ვასრულო, აზრს ვემსახურო,
ერთგული ვიყო რჯულისა:
ვაკეთო, რაცა მწადიან,
რაც მიყვარს, რაცა მწყურისა...
(ვაჟა-ფშაველა 1961ა: 169-170)

ეს ლექსი _ `მთას ვუცქერ ყელმოღერებულს~ XIX საუკუნის მიწურულსაა დაწერილი _ 1899 წელს. ვაჟა უკვე აღიარებული პოეტია და ამ აღიარებაში დიდი წვლილია ილია ჭავჭავაძისა.
იაკობ მანსვეტაშვილს ჩაუწერია `ივერიის~ რედაქციაში ვაჟას სტიქიური "ლიტერატურული საღამოს~ (თავის `მოხუცის ნათქვამს~ კითხულობდა თურმე) ილიასეული შეფასება: `_ არა, ჩვენ ძველებმა ახლა კალამი უნდა ძირს დავსდვათ! გზა ვაჟას უნდა დავუთმოთ!~
(მანსვეტაშვილი 1936: 107).
არტურ ლაისტიც იგივეს წერდა თავის `საქართველოს გულში~: `...ილიას ჩემთვის უთქვამს: “ვაჟა-ფშაველა არის გენიალური ფიგურა და ყველაფრით განირჩევა თანამედროვე პოეტებისაგანო.” (ლაისტი 1963: 76).
ამ დროისათვის ვაჟას უკვე დაწერილი აქვს `გოგოთურ და აფშინა”, `ალუდა ქეთელაური”, “ბახტრიონი”, `სტუმარ-მასპინძელი”...
`შვლის ნუკრის ნაამბობის” და `ქუჩის” გამოქვეყნებისთანავე თავისი ერთგული მკითხველი გაუჩნდა ვაჟას მოთხრობებსაც. იმ მოთხრობებს, ლექსებთან და პოემებთან ერთად ხურჯინით რომ ჩამოჰქონდა ჩარგლიდან თბილისში. აქ ან პირდაპირ `ივერიის” რედაქციას მიადგებოდა, ან იოსებ იმედაშვილს ააკითხავდა მთაწმინდაზე. საღამოს კი მლეთის ქუჩისაკენ გასწევდა, სადაც ჩვეულებრივ ჩერდებოდა ხოლმე თავის უმცროს ძმასთან _ სანდროსთან.
იოსებ იმედაშვილი ასე აღწერდა ვაჟას იერს: `შუა ტანისაზე უფრო მაღალი, წელში აშოლტილი, სახე გამხდარი, უფრო ხმელი, ბოლო ხანებში ციმბირის წყლულით ცალთვალატირებული, დინჯი, დარბაისელი, თავაზიანი. ხანდახან იფეთქებდა ხოლმე, მაგრამ სულის სიმშვიდეს მუდამ ინარჩუნებდა, არ ვიცი რათა, მაგრამ ვაჟას მიხრა-მოხრასა
და ლაპარაკს რომ ვუკვირდებოდი, უნებლიეთ ზეზვა, ლუხუმი და სხვა მსგავსნი გმირნი წარმომიდგებოდნენ ხოლმე. მეტად სადად იცვამდა, უბრალო, სოფლელი ფშაველი გლეხისაგან ვერ გაარჩევდით. მუქი ფერის მოშავო ან მოყავისფრო ჩოხა, შალის
საკანჭეები, უყელო ჩუსტები, ტყავის ქამარი, გალიბანდის ქუდი, მოყვითალო ყაბალახი,
_ აი, მისი მორთულობა, განუშორებელი ნაბდითა და ხანჯლით. თბილისში ჩამოსვლისას, ყელზე მოგდებულ მაუდის ყაბალახში განუშორებლად ელაგა ღორის ლურთი, ხმიადის ღორის ქონიანი ნატეხი, სარედაქციოდ დაწერილი ლექსები, პოემები, წერილები და
ლესინგის `ლაოკოონი”. “ (იმედაშვილი 1978: 209).
თბილისში ვაჟა მეტწილად შობა-ახალწლებზე და სააღდგომოდ ჩამოდიოდა. ზოგჯერ, განსაკუთრებულ შემთხვევაში, ამა თუ იმ მწერლის, მსახიობის იუბილეზე ან დაკრძალვაზე. დედაქალაქში მას თავისი წრე ჰყავდა მეგობარ-ამხანაგებისა: ივანე ბუქურაული, ნიკო
კურდღელაშვილი, შიო მღვიმელი, იროდიონ ევდოშვილი... თავშეყრა ისეთ სარდაფში უყვარდათ, რომელსაც უფრო უბრალო ხალხი ეტანებოდა _ მირიანაშვილისა მაგალითად, ან `ქოსებთან”. აქ, კახური ღვინით შემთბარნი, ხან ქალაქის ამბებს უყვებოდნენ ვაჟას, ხან კი, თუ ძალიან ჩააჯინდებოდნენ, თავის რომელსამე ახალ ლექსსაც წააკითხებდნენ:

სიტყვა გადვაგდე ერშია,
სიტყვა, რა სიტყვა? _ ეული,
ტანჯულის გულის ნაცრემლი,
ვარმით ნაკვები, სნეული,
გულ-გაგმირული, ბეჩავი,
თავს მანდილ-ჩამოხეული!
ასე წვა-დაგვით გაზრდილმა,
რას ვიფიქრებდი, იხარა...
წვერს მარგალიტი მოისხა,
ტანი ზურმუხტით იფარა...
(ვაჟა-ფშაველა 1961ა: 128)

ვაჟა ლექსის კითხვას რომ ჩაამთავრებდა და პირველი აღტაცება ჩაცხრებოდა, ერთ-ერთი მის მეგობართაგან, უთუოდ, კითხავდა ეშმაკური ღიმილით: `კაცო, შენ ის ვაჟა-ფშაველა არა ხარ, ამ ორი წლის წინ `ივერიის~ რედაქციას რომ მისწერეს _ რა გააჭირეთ საქმე თქვენი ვაჟა-ფშაველათი, არ აჯობებს არტემ ახნაზაროვის ლექსები ბეჭდოთო?~
ახლა თვითონ ვაჟასაც ეღიმებოდა ამ ანონომიურ წერილზე, მაგრამ უკანასკნელ ხანს `ივერიის” თანამშრომლებს რაღაც გულგაციებას აშკარად ატყობდა: რამდენიმე შეთავაზებული ნაწარმოები არ გამოუქვეყნეს, გამოქვეყნებულში _ ფული არ მისცეს... და, ამასთან ერთად, კიდევ საჯაროდ ჭკუას ასწავლიდნენ _ პეტერბურგში სტუდენტური
სალაროს ვალი რომ გადევს, რატომ არ უბრუნებო?
იცოდნენ კი, რომ რედაქციებიდან აღებული ათი თუ თხუთმეტი მანეთი ნავთსა და მარილზე ძლივს ყოფნიდა, ცოლ-შვილი ჩაუცმელდაუხურავი დაუდიოდა, თვითონ, რაც ეს წყეული ციმბირის წყლული შეეყარა _ ჩამოხმა, გვერდს იტკიებდა და ძველებური ჯანი აღარ მოსდევდა...
არაა გასაკვირი, რომ ასეთ გუნებაგანწყობილებაზე დაწერილი ლექსი _ `ნუგეში მგოსნისა~ ვაჟას `ივერიის~ რედაქციაში აღარ მიუტანია, ჟურნალ `მოამბეში~ გამოაქვეყნა:

ვნუგეშობ სწორედ სანუგეშოცა:
გულზე მედება ცეცხლის გენია,
ქვეყნის სარგოდა ფიქრით გამსჭვალულს
ავი მე არა ჩამიდენია;
ვინ რას გაიგებს, ან ვინ რა იცის,
რამდენჯერ ცხარე ცრემლი მდენია?!
(ვაჟა-ფშაველა 1961ა: 129)

წყენა და გულისტკივილი აწერინებდა ვაჟას ამ სტრიქონებს. რამდენიმე კაცს ამაგს როგორ დაუვიწყებდა _ ილიას, იოსებ იმედაშვილს, მარიამ დემურიას... მაგრამ სხვანი?.. იმ ცალი, საღი თვალით შეუნიშნავს: _ როგორ აწრიალდებოდნენ ხოლმე მასთან შეხვედრისას,
როგორ ცდილობდნენ ჩქარა გასცლოდნენ _ ეშინოდათ მათთვის გული არ დაემძიმებინა.
ისევ მეგობარ მწერალს თუ შესჩივლებს: `ქართული ლიტერატურა აბა როგორ უნდა განვითარდეს, როცა მწერლებს ლუკმა-პურის ძებნაში სული ამოსდით, ჩემი დღენია ვწერ და რამდენადაც ვიცი, ქართულ საზოგადოებას მოსწონს ეს ჩემი ნაწერები, მაგრამ რა გამოვიდა, სული კბილით მიჭირავს. ჩემს ნივთიერ გაჭირვებას და შევიწროებას ბოლო არ უჩანს, ნავთი და მარილი რაა, ოჯახში თავისუფლად და გაბედვით ვერ შემომიტანია. მზის ჩასვლისას ქათამსავით თვალებს ვხუჭავ და ლოგინს თავს ვაფარებ. ცეცხლი არაა, ლობიოსათვის მარილის შოვნაც გეძნელებოდეს, ასეთ პირობებში ვის სცალია ლიტერატურის განვითარებაზე იფიქროს. ზოგჯერ დიდი სურვილი მაქვს ჩავიმუხლო და რაიმე დავწერო, მასალა ბლომად მომეპოვება, მაგრამ განა შემიძლია გულდამშვიდებით ვწერო, როცა თვალწინ სახრჩობელასავით მეხატება ჩემი ნივთიერი უმწეო მდგომარეობა, ჩემი ცოლ-შვილის ლუკმა-პურის მოსაპოვებლად ყოველდღიურად ტანჯვა და ვაება. განა ვაჟა ასეთ რამეებზე უნდა ფიქრობდეს, ასეთ წვრილმან საქმეებში უნდა აბანდებდეს თავის თავისუფალ დროსა და მოცალეობას! “ (ალექსანდრე მიქაბერიძის მოგონებიდან).
საკუთარი სულმოკლეობის შეგრცხვება კაცს, ვაჟას ამ სიტყვებს რომ უსმენ. ამასთანავე როცა იცი, როგორ ახერხებს `რაზიკაანთ დევი~ მაინც ჩაიმუხლოს ლექსის საწერად, სძლიოს დაღლას, შიმშილს, სიცივეს, სიბნელეს და კვარი აანთოს, რათა ზეშთაგონებით სულეთიდან გამოხმობილმა გმირებმა ადვილად მიაგნონ მის განათებულ სარკმელს...
ხანდახან, ძალზედ იმედგადაწურული რომ უყურებდა თავის თანამედროვეთ, ვაჟა იმასაც ფიქრობდა, ვერც ვერანაირი სასწაული, ვერც მითოლოგიური წარსულიდან გამოხმობილი რაინდები, `პიროფლიანები~, როგორც მათ ფშავში უწოდებდნენ, ვერც საკუთრივ მისი ჭირთათმენის მაგალითი, ვერ უშველიდა თავთავიანთ ნიჟარებში ჩამალულ ამ პატარა ადამიანებს, ვერ გააერთიანებდა, ვერც კაცური და ვერც ეროვნული ღირსების გრძნობას ვერ შთაუნერგავდა. აკი წამოიწყებს კიდეც თავის სიმღერა-მოთქმას:

ბედს მომლოდინე უბედო დავრჩი,
გამწარდა ჩემი სიცოცხლე-ყოფა.
და უნუგეშოდ ასკვნის:
რა მივუტანო ამბავი გმირთა?
რით ვანუგეშო სამშობლოს მცველნი?
ნუთუ ის ვუთხრა: ძლეულ ვიქმენით,
საქართველოზე ხარობენ მტერნი?!
ვაი, რა ცუდ დროს ჯანღი დაგვეცა,
ვაი, რა ცუდ დროს გაგვიტყდა გემი;
ვაი, რა ფუჭად გული ვაძგერე,
უკვალოდ რჩება ნავალი ჩემი!
(ვაჟა-ფშაველა 1961ა: 156)

ამ, ბოლო სიტყვების, მე მგონი, თვითონ ვაჟასაც არ სჯეროდა: შეიძლება იმიტომაც არ შეიტანა ეს ლექსი _ `ბედს მომლოდინე უბედო დავრჩი” თავის თხზულებათა პირველ კრებულში, რომელიც ქართველთა შორის წერა-კითხვის გამავრცელებელმა საზოგადოებამ
1899 წლის დეკემბერში გამოსცა.

(გაგრძელება ქვემოთ)


Last edited by Admin on Sun Nov 18, 2012 2:25 pm; edited 1 time in total
Back to top Go down
View user profile http://armuri.4forum.biz
Admin
Into Armury
Into Armury
avatar

Male
Number of posts : 4028
Registration date : 09.11.08

PostSubject: Re: ზაზა აბზიანიძე   Sun Nov 18, 2012 2:05 pm

ზაზა აბზიანიძე

ვაჟა—ფშაველა
(ლიტერატურული პორტრეტი)

(დასასრული)

კარს იყო მომდგარი ახალი, მეოცე საუკუნე, ახალი, მომავლის იმედით თვალანთებული თაობა მოდიოდა და ვაჟა, რაღა თქმა უნდა, გრძნობდა, რომ სწორედ ამ თაობას სჭირდებოდა ახლა სხვაზე მეტად მისი შავქარქაშიანი ხანჯლით გამოთლილი სიტყვაც და მისი ქედმოუხრელი ცხოვრების მაგალითიც.
ახალ, 1900 წელს და ახალ, მეოცე საუკუნეს თბილისი საზეიმო
პარაკლისითა და მთავარმმართებლის სასახლეში გამართული მეჯლისით
შეეგება. ჩარგალში, ახალი წელი, ცხადია, გაცილებით უფრო
მოკრძალებით აღინიშნებოდა: პატარა ტაბლაზე ეწყო ხინკალი, ფრინველი,
თევზი, ქადა, თხილი, პანტა, თედოს გამოგზავნილი თაფლი,
დამბალი ხაჭო და ხავიწი _ ვაჟას საყვარელი კერძები, ვაჟასსავე
გამოხდილი პანტის არაყი...
ტაბლას ოთხნი უსხდნენ: ვაჟა, კეკე და მათი უფროსი ქალ-ვაჟი-
თამარი და ლევანი. უმცროსს _ მარიამს უკვე ეძინა. ლევანს და
თამარს ეამაყებოდათ, რომ საახალწლო სუფრასთან დასვეს და ცდილობდნენ
არ ჩაეთვლიმათ. კეკეს ლამაზ სახეს დაღლილობა ემჩნეოდა
_ მთელი დღის ნაჯაფი იყო და ამასთანავე მეოთხე ბავშვზე ორსული.
ადათის გათვალისწინებით, რამდენიმე სადღეგრძელო შეისვა.
კეკეს და ბავშვებს ქუთუთოები დაუმძიმდათ, სტუმარი მეზობელთაგან
ჯერ არ ჩანდა. და ვაჟა თავის საფიქრალს მიეცა: `ამ ახალ-წლის
დამდეგს ეს ფიქრი მოდის ძალა-უნებურად, რომ ყველამ მოინანიოს
წარსულის წლის შეცოდებანი და ახალს წელს მივეგებნეთ ახლის ძალით,
მხნეობით, გულ-წრფელად და ჩავიჭიდოთ ღრმად გულში ეს
მცნება: საცა ვცხოვრობთ, და რომლის ქვეყნის შვილებიცა ვართ,
რომელი ქვეყნის პურით, ღვინით, წყლით და ჰაერით ვსაზრდოობთ,
იმას ვარგოთ რამ, ვაკეთოთ იმის სასარგებლოდ ჩვენის ძალ-ღონის
დაგვარად რაც-კი შეგვიძლიან, რომელი ასპარეზიც უნდა იყოს...”
(ვაჟა-ფშაველა 1961ე: 409).
ეს ნაწყვეტი თავისი საახალწლო წერილიდან ვაჟას ზეპირად ახსოვდა
და ფიქრობდა, რომ მომავალში ლევანს აუცილებლად წააკი-
თხებდა თავის ჩანაწერებს...
კიდევ კარგი, ვაჟა ისე წავიდა ამ ქვეყნიდან, რომ არ მოსწრებია
მისი ვაჟიშვილის დახვრეტას 1923 წელს, ქაქუცა ჩოლოყაშვილისა და
მისი რაზმელების ხელშეწყობის ბრალდებით.
ვაჟას უმცროსი ქალიშვილი გულქანი, სწორედ იმ 1900 წელს დაბადებული,
შემდგომში, უკვე ხანდაზმულობისას მოთქმით ყვებოდა:
`არც ერთ ქვეყანას არა ჰყავო, იციან, ეგეთი ბუნების მგოსანიო. ჰოდა,
ერთი ვაჟიშვილი ჰყვანდა და ისიც თავის ქვეყანამ მოუკლა
ვაჟასა, ისიც ქართველებმა...~ (რაზიკაშვილი 1991: 62).
კეკე გულქანის შემდგომ ფეხმძიმობას გადაჰყვა, _ 1901 წლის
მიწურულს. თივის ბულული მოუკიდებია ზურგზე და მუცელი
მოშლია...
ვაჟა ამ დროს ყვარელში იყო დასთან და სიძესთან: იმედი ჰქონდა,
რომ სანოვაგესა და ღვინოს წამოიღებდა საშობაოდ და ნათლობისათვის,
თან მოინადირებდა რასმე... სწორედ ნადირობის დროს შეატყობინეს
კეკეს ამბავი.
ცოლის დასაფლავებას ვაჟამ ვერ მოუსწრო და ეს დანაშაულის
გრძნობაც ზედ ერთვოდა მის ელდას და ტკივილს, რამდენიმე ხნის
შემდეგ ცრემლნარევ სტრიქონებად გამოთქმულს:
იას უთხარით ტურფასა:
მოვა და შეგჭამს ჭიაო,
მაგრე მოხდენით, ლამაზო,
თავი რომ აგიღიაო!
შენ თუ გგონია სიცოცხლე
სამოთხის კარი ღიაო;
ნუ მოხვალ, მიწას ეფარე,
მოსვლაში არა ყრიაო.
ნუ ნახავს მზესა, ინანებს,
განა სულ მუდამ მზეაო!
მიწავ, შენ გებარებოდეს
ეს ჩემი ტურფა იაო,
შენ უპატრონე, ემშობლე,
როგორაც შენი ზნეაო.
(ვაჟა-ფშაველა 1961ა: 202)
იდგა თავჩაქინდრული ვაჟა კეკეს ობოლ საფლავთან და ათასი რამე
აგონდებოდა: როგორ გაბმით კიოდა კეკე, ოთარაშენიდან ჩარგალ-
ში რომ მოჰყავდა მაყრიონს და გზად ვაჟას ჩხუბი რომ შეემთხვა (მა-
შინ იყო, ვიღაცამ უწმაწურად წამოიწყო _ `უჩიტელს მოჰყავს ქალიო...~);
ახსენდებოდა მისი ხალისიანი სიცილი და მრავლისმეტყველი
ამოხედვა... რაღაც, ძალზედ სუფთა და კარგი, ძალზედ სათუთი სამუდამოდ
წავიდა მისი ცხოვრებიდან. ორმოცდაორი წლისა არც იყო და
ისეთი შეგრძნება ჰქონდა, რომ ცხოვრება დამთავრდა და ეს ოთხი,
საცოდავი ბავშვი რომ არა, ამ პატარა ბორცვთან თვითონაც სამუდამოდ
მიიძინებდა...
ცხოვრება კი თავისას მოითხოვდა _ სულ უფრო ჭირდა უდიასახლისო
ოჯახის გაძღოლა. დროდადრო მაღაროსკარიდან ბაჩანა
ამოაკითხავდა _ აი, მაშინ გენახათ ბავშვების სიხარული _ ანებივრებდა
ობლებს; ხან რომელიმე მეზობელი დატრიალდებოდა სახლში.
მაგრამ ერთხელ, კეკეს გარდაცვალებიდან ორი წელი რომ იყო გასული,
ვაჟა, თითქოს იმ ქვეყნიდან უჩინარი დასტური მიიღოო, სასაფლაოდან
რაღაც განსხვავებული ნაბიჯით მობრუნდა და თავისი ცხენის
_ ნიკორის შეკაზმვას შეუდგა.
გეზი გუდამაყრისაკენ ეჭირა, სოფელ ხორხისაკენ. ერთი იქაური
ახალგაზრდა ქალი ეგულებოდა, ქმართან უბრად მყოფი _ თამარ
დიდებაშვილი და ახლა უნდოდა მამამისს მოლაპარაკებოდა. ბაჩანაც
თან ახლდა. `დიდებათ გიორგის~ _ თამარის მამას, გუდამაყრული
სიჯიუტით რომ გამოირჩეოდა, არც ამჯერად უღალატნია თავისი თავისათვის:
ფშაველებს რამე არ შეეშალოთ, აქედან ქალს არავის არ
ვატან, თან ასეთ მეოჯახესო! მაგრამ ცოტა ჟიპიტაურმა ქნა თავის
საქმე, ცოტა ბაჩანას დიპლომატიამ და, მოლაპარაკებისამებრ, მეორე
ჩამოსვლაზე ფშაველმა სასიძომ ქალი თან გაიყოლა.
თამარი კი მართლაც კარგი მეოჯახე გამოდგა. ოღონდ, კეკესაგან
განსხვავებით, უტეხი ხასიათისა იყო, ვერავინ დაჯაბნიდა და დროდადრო
ვაჟას ისეთივე საყვედურების მოსმენა უწევდა, როგორც მისი
პოემის _ `გველის-მჭამელის~ გმირს _ მინდიას, თავისი ცოლისაგან.
ახლა, ალბათ მართლაც დროა გავიხსენოთ ეს პოემა _ `ვაჟაფშაველას
ქმნილებათაგან ყველაზე მეტად ღრმა და მშვენიერი~, _
როგორც გრიგოლ რობაქიძე წერდა, გავიხსენოთ, რა დაგვიხატა ისე-
თი ამ `განმჭვრეტმა მწყემსმა~ და `მკვდრეთით აღმდგარმა ძემ მითოლოგიური
წარსულისა~, XX საუკუნის ზღურბლზე, რომ მთელი საუკუნეა,
სულგანაბულნი ჩავცქერით მის სიღრმეს და ბოლომდე ვერ
ამოგვიხსნია მის ფსკერზე გამოსახული იდუმალი ქარაგმა...
დღეს, როდესაც ადამიანმა გარშემო მიმოიხედა, უეცრად აღმოაჩინა,
რა უქნა გარე სამყაროს: როგორ გაჩეხა და ამობუგა ტყეები,
დაღარა და დასერა მთის კალთები; სიცოცხლე ჩაკლა იმ ტბებში და
მდინარეებში, რომელთა ამოშრობაც ვერ მოასწრო; გამოფიტა და
მოწამლა ის მიწა, რომლის მადლითაც აქამდე არსებობდა; დაბოლოს
_ გაწყვეტის პირამდე მიიყვანა ყოველივე სულიერი, რაც კი
დარბოდა, ცურავდა თუ დაფრინავდა ამ მიწაზე, ამ წყალსა და ჰაერში.
კაცობრიობის დიდ მასწავლებელთაგან მხოლოდ რამდენიმემ იწინასწარმეტყველა,
რომ ბუნება როდესმე სამაგიეროს გადაუხდის
თავის ყოვლისშემძლეობით გაამპარტავნებულ ადამიანს და მარტოდმარტოს
დატოვებს ცხოვრების დამშრალი მდინარის უსიცოცხლო,
უხმო და უჩრდილო ნაპირზე...
ქართველი კაცისათვის ასეთი მასწავლებელი ვაჟა-ფშაველა იყო.
ვაჟამ `გველის-მჭამელში~ იქადაგა, რომ ბუნება _ ღვთაებრივი
ჰარმონიის გამოვლინებაა, ადამიანი კი _ ამ ჰარმონიის ნაწილი და
როგორიც არ უნდა იყოს მისი საამწუთიერო ინტერესები, იგი საბოლოოდ
განწირული იქნება, თუ ბუნების გრძნეულ ენას არ მიუგდებს
ყურს, მის უხილავ სულიერებას არ იწამებს და მის ტკივილს არ
გაიზიარებს.
ვაჟა არ მოითხოვდა მინდიასთან აბსოლუტურ მსგავსებას: სხვა
რომ არაფერი იყოს, თვითონ უბადლო მონადირე იყო. მინდია _ ესაა
სახე-იდეა, მიუღწეველი ზნეობრივი მწვერვალი, რომლის წარმოსახულ
არსებობასაც კი გარკვეული, ეთიკური განზომილება შემოაქვს
გარემოსადმი ჩვენს მიმართებაში.
ასევე აღიქმება მთელი წყება ვაჟას ისტორიული და მითოლოგიური
გმირებისა _ იმედი საზიკაული, გიგი, ხუზაურ გოგოლაური,
ხირჩლა ბაბურაული, ხიმიკაური, ღაჭაურა, სუმელჯი წოწკოლაური...
_ `კაი ყმის~ სახელით გაერთიანებული ძველი ყაიდის რაინდები, ხატობაში
`საკარგყმო~ ლუდს პირველებს რომ მიართმევენ და ვაჟასათვის
მთელი მისი ცხოვრების განუშორებელ იდეალს რომ წარმოადგენენ:
კარგ ყმად ვინა ვსთქვათ, ვაჟებო,
ნათქვამი არა გვცხვენოდეს,
მსმენლის გულს აბორგოვებდეს,
არავის არა სწყენოდეს?
(ვაჟა-ფშაველა 1961ა: 282)
ვაჟამ `კაი ყმაში~ დასმულ ამ კითხვაზე მთელი თავისი ცხოვრებით
გასცა პასუხი: ადვილია სამართლიანობაზე აბსტრაქტულად წერა,
მაგრამ ვინ გაბედავდა, ვაჟას მეტი, სასამართლო დარბაზში მსაჯულის
მიკერძოებით აღშფოთებულს, მისთვის სკამი გაექანებინა, ბოქაულისათვის
სილა გაეწნა, გზირ-ნაცვალ-მამასახლისისათვის მედლები
აეყარა, მაზრის უფროსს არ შეპუებოდა... მაშინდელი უფროსები
ეგენი იყვნენ და იქით ეშინოდათ, რამით არ გაენაწყენებინათ ვაჟა.
მათაც გაუგებს კაცი _ აბა, მიდით და გაანაწყენეთ ასეთი დევგმირი:
`ცხენზე იჯდა წყლისფერ ჩოხაში გამოწყობილი მხარბეჭიანი ვაჟკაცი,
თოფით და ხმალ-ხანჯლით შეიარაღებული. მკერდზე უბის
მასრები ეკეთა და თავზე მაღალი ფაფახი ეხურა~.
ახლა ხასიათს თუ იკითხავთ: `სოფელს მისი შიშით ვერავინ დაჩაგრავდა,
მით უმეტეს ჩვენ, ახლო მეზობლებს, _ იგონებდა ერთი მისი
მეზობელთაგანი, _ კატო ცქიფაშვილი, _ ჩვენს ახლოს, ლუკას ში59
შით, ვერც ტყისმცველი გაივლიდა. ლუკა მთელი სოფლის იმედი იყო.
ლუკას ხათრით ვერც მომიჯნავე სოფლები გვედავებოდნენ სათიბსახნავებს.
სამართლიანი იყო და უსამართლობას არავის მოუთმენდა, დაჩაგვრას
არავის შეარჩენდა~ (ყუბანეიშვილი 1937: 382).
ვაჟას ჯერ თვითონ რა ჰქონდა, მაგრამ თხოვნაზე უარის თქმა არ
იცოდა და მომხდარა, რომ გარდაცვლილი მეზობლის ქვრივისათვის
თავისი ერთადერთი გამოსასვლელი ტალავარი _ ჩოხა-ახალუხი მიუცია,
ზედ პური, ფული, სასუდრო დაუმატებია და ისე გაუსტუმრებია
_ `აჰა, წაიღე, შე ბეჩავო. იმ კაცს ტიტველს ნუ დამარხავთო~.
ახლა წარმოვიდგინოთ, როგორ დალოცავდა ვაჟას ის მეზობლის
ქვრივი, წარმოვიდგინოთ ვაჟასსავე ეთნოგრაფიული ჩანაწერის მიხედვით:
`შენამც შეგეწევა მამის სალოცავი, შენამც გიშველის ღმერ-
თი. აგებ ღმერთმა გიცოცხლოს ცოლ-შვილი. ისრე გიცოცხლოს, როგორც
შენს გულს უნდოდეს. საცა გაიარო, ყველგან გამარჯვება
მოგცეს. შენი ამჯობინოს შენის მტრისასა, ნურავისი თვალი და გული
მოგერიოს. ჩვენის შველისადა ღმერთმა გიშველოს, ხელ-მხარი მშვიდობაში
მოგახმაროს. ჩვენის დახედვისადა, მოხედვისადა, ღმერთმა
კეთილად გადამახდევინოს. ღმერთიმც შაეწევა შენს ჯანსა. ღმერ-
თიმც გიშველის _ `აიქამც გაგემარჯვება, საცა ხმალნ იქმენ გელვასა,
მოციქულობენ ისარნი, შუბნი იქნევდენ ენასა...~ (ვაჟა-ფშაველა
1961ე: 61).
მაგრამ ვაჟას მისამართით სხვა სიტყვებიც გაისმოდა: ასე მაგალითად,
1907 წელს ვინმე კაპიტანი სამონოვი, ფშავ-ხევსურეთში პოლიტიკური
სიტუაციის დასაზვერად მეფისნაცვლის კანცელარიიდან
წარგზავნილი, წერდა, რომ `ვაჟა-ფშაველა, როგორც ჭკვიანი და მოქმედი
კაცი, რომელიც განუსაზღვრელი გავლენით სარგებლობს მაღაროსკარელთა
შორის, რევოლუციური სიტუაციის შექმნას უწყობს
ხელს და როგორმე უნდა უვნებელვყოთო” (ყუბანეიშვილი 1937: 399).
თუ კარგად დავუფიქრდებით, რას ნიშნავს ეს `უვნებელყოფა~,
როდესაც ხელისუფლებას ვინმე ძვალივით ჰყავს ყელში გაჩხერილი,
მაგრამ დაჭერაც არ უნდა, ხმაური რომ არ ატყდეს, _ 1907 წელს ვაჟა
`შემთხვევით~ ტყვიას ან სხვა რამ ფათერაკს გადარჩენილად შეგვიძლია
ჩავთვალოთ...
1905-1907 წლები _ ის დროა, როდესაც ვაჟა, რომელიც არც მაინცდამაინც
მალემრწმენია და არც პოლიტიკურ ვნებათაღელვებს ჩაუთრევია
ოდესმე, მომავალი გამარჯვების იმედით განიმსჭვალა და
ბრძოლასმოწყურებული ინტონაციით კითხულობს ლექსს, რომელსაც
`მხედართა ძველი სიმღერა~ ცენზურის თვალის ასახვევად ჰქვია:
მიტომ გაგვზარდა დედამა,
მისთვის გვეტყოდა ნანასა _
ტანზე აბჯარი ავისხათ,
მუდამ ვლესავდეთ დანასა,
რომ შიშს ვუგდებდეთ გულშია
მეზობელს მეტიჩარასა.
(ვაჟა-ფშაველა 1961ა: 224)
სულ ორი წელი დასჭირდა ვაჟასა და მისებრი რომანტიკოსების
ილუზიების გაფანტვას: ცხოვრება თავის კალაპოტს დაუბრუნდა _
ნასაკირალიდან მაღაროსკარამდე.
დაუბრუნდა ცხოვრების ჩვეულ ნირს ვაჟაც _ ოღონდ ახლა ცოტა
მეტს მიმოდიოდა _ ლიტერატურულ საღამოებზე _ ფოთში, გორში,
ჭიათურაში, ქუთაისში; ილიას, აკაკის, ლადო ალექსი-მესხიშვილის
იუბილეებზე... ილიას დაკრძალვაზე საგანგებოდ ჩამოვიდა თბილისში
და იშვიათი ტკივილითა და მღელვარებით გამსჭვალული სიტყვით
დაემშვიდობა საქართველოს სულიერ მამას, თავის უფროს
მეგობარსა და მფარველს.
თვითონ ვაჟასაც გადაუხადეს იუბილე სახაზინო, დღევანდელ
ოპერის თეატრში, 1915 წლის 23 მაისს, მაგრამ, ისედაც ფერდატკიებული,
სწორედ იმღამინდელ ვახშამზე გაცივდა და მას შემდეგ მხოლოდ
ორი თვე იცოცხლა...
იწვა ვაჟა წმინდა ნინოს ლაზარეთში (იქ, სადაც ახლა თბილისის
უნივერსიტეტის პირველი კორპუსია), მარტოდმარტო დარჩენილი
თავის მწარე ფიქრებთან: თავისუფლებისმამკვიდრებელი ილუზიები
ხომ დაემსხვრა, თითქოს რაღაც მუხტი გამოეცალა მის ბოლოდროინდელ
ნაწერებსაც და ამას თვითონაც გრძნობდა: `ალუდა ქეთელაური~
ოცდაექვსი წლისამ დაწერა; `გველის-მჭამელი~ _ ორმოცისამ,
მაგრამ ეს პოემა მისი უკანასკნელი ეპიური შედევრი იყო. ბოლო ათი-
თხუთმეტი წლის განმავლობაში დაწერილმა ლექსებმა კი გერონტი
ქიქოძეს ათქმევინეს: `ნელნელა კომპოზიციის და რითმის გრძნობა
დაჰკარგა. ლექსის ვირტუოზი არასოდეს არ ყოფილა: შალაშინი ყოველთვის
აკლდა, არასოდეს არ ჰგვანებია ზოგიერთ თანამედროვე
მგოსანს, პირწმინდათ გაპარსულს, თმადახუჭუჭებულს, პარფიუმერიით
გამსჭვალულს, მაგრამ უკანასკნელ დროს უკიდურესობამდე
მიიყვანა ტეხნიკური ხალვათობა~ (ქიქოძე 1915 ).
1915 წელს დაწერილ ამ წერილში კიდევ უფრო მწარე სიტყვებიცაა
ნათქვამი, მაგრამ აქ ციტირებას შევწყვეტ _ როგორღაც ყურს
გჭრით. და იმიტომ კი არა, რომ უსამართლოა _ განვლილმა საუკუნემ
განსაკუთრებულ კვარცხლბეკზე აიყვანა ვაჟა და დღეს ჩვენ თითქმის
ვეღარც ვამჩნევთ მისი ლექსების დიდი ნაწილის პოეტიკურ
ხალვათობასა თუ გაუმართაობას. ის, რაც დარჩა ვაჟასი, იმდენად
გვხიბლავს და გვაღელვებს, რომ სწორედ ამ მწვერვალებს შევყურებთ
და არა მათ ძირში განფენილ უსწორმასწორო ბორცვებს.
ჩაკვირვებით ვუცქერით ჩვენ ვაჟას შინაგანად გაუბზარავი ცხოვრების
იშვიათ მაგალითს, ჩავცქერით იმ ფოტოებს, რომლებმაც ახოვანი,
იარაღასხმული `რაზიკაანთ დევი~ აღბეჭდეს. მაგრამ არის ერთი
ფოტო, იშვიათად სულისშემძვრელი: ესაა სურათი სიცხით გათანგული,
ფილტვებშეშუპებული ვაჟასი, წმინდა ნინოს ლაზარეთში გადა-
ღებული 1915 წლის ივლისში: ფოტოკამერის ულმობელმა თვალმა
ყველაფერი აღნუსხა _ სასოწარკვეთაც, გადარჩენის იმედიც, მიუსაფრობაც
საბედისწერო ჟამს ცოლ-შვილს მოცილებული ადამიანისა,
მეტწილად მოწყალების დის ხელს რომაა ჩაჭიდებული და სწორედ
ამით უთქმელად ითხოვს შველასაც და თანალმობასაც...
ვაჟას სურვილი იყო ჩარგალში დაემარხათ, მაგრამ იგი ჯერ დიდუბეში
დაკრძალეს, ხოლო ოცი წლის შემდეგ _ მთაწმინდაზე. ჩარ62
გალში მისი დაობლებული სახლი დარჩა. სადღაც იქვე, უთუოდ, ტრიალებს
მისი სულიც, როგორც მფარველი და დარაჯი უკეთესი მერმისის
მოლოდინით დაღლილი მისი ქვეყნისა...

დამოწმებანი:
ვაჟა-ფშაველა 1961ა: ვაჟა-ფშაველა. თხზულებათა სრული კრებული
ხუთ ტომად. ტ. I, თბ.: `საბჭოთა საქართველო~, 1961.
ვაჟა-ფშაველა 1961ბ: ვაჟა-ფშაველა. თხზულებათა სრული კრებული
ხუთ ტომად. ტ. II, თბ.: `საბჭოთა საქართველო~, 1961.
ვაჟა-ფშაველა 1961გ: ვაჟა-ფშაველა. თხზულებათა სრული კრებული
ხუთ ტომად. ტ. III, თბ.: `საბჭოთა საქართველო~, 1961.
ვაჟა-ფშაველა 1961დ: ვაჟა-ფშაველა. თხზულებათა სრული კრებული
ხუთ ტომად. ტ. IV, თბ.: `საბჭოთა საქართველო~, 1961.
ვაჟა-ფშაველა 1961ე: ვაჟა-ფშაველა. თხზულებათა სრული კრებული
ხუთ ტომად. ტ. V, თბ.: `საბჭოთა საქართველო~, 1961.
იაშვილი 2004: იაშვილი პ. საიუბილეო-საარქივო გამოცემა ორ წიგნად.
წიგნი პირველი, თბ.: 2004.
იმედაშვილი 1978: იმედაშვილი ი. ჩემი ცხოვრების წიგნი (მოგონებები).
თბ.: `ხელოვნება~, 1978.
ლაისტი 1963: ლაისტი ა. საქართველოს გული, თბ.: “ლიტერატურა და
ხელოვნება”, 1963.
მანსვეტაშვილი 1937: მანსვეტაშველი ი. მოგონებანი. თბ.: `ფედერაცია~,
1936.
რაზიკაშვილი 1991: მამა ღმერთს ჩამაჯყარა სახელი. `გულქან რაზიკაშვილის
ნაამბობი. ჩაწერილი ეთერ თათარაიძის მიერ~. თბ.: `გულანი~, 1991.
ქიქოძე 1915: ქიქოძე გ. `ვაჟა-ფშაველა~. გაზ. `სახალხო ფურცელი~,
1915 წ., 6 სექტ.
ყუბანეიშვილი 1937: ყუბანეიშვილი ს. ვაჟა-ფშაველა (დოკუმენტები და
მასალები). თბ.: `სახელგამი~, 1937.



ბმული - http://literaturatmcodneoba.tsu.ge/vajhas%20saiubileo%20kreb.pdf
Back to top Go down
View user profile http://armuri.4forum.biz
Sponsored content




PostSubject: Re: ზაზა აბზიანიძე   

Back to top Go down
 
ზაზა აბზიანიძე
View previous topic View next topic Back to top 
Page 1 of 1

Permissions in this forum:You cannot reply to topics in this forum
არმური (ნისლი მთათა ზედა) :: მთქმელი და გამგონებელი :: ესეებისა და კრიტიკოსთათვის-
Jump to: