არმური (ნისლი მთათა ზედა)
არმური
არმური (ნისლი მთათა ზედა)

არმური - ლიტარენა, უფრო კი – ბიბლიოთეკა
Armuri (scotch mist over mountains) - literary Arena from Georgia (country)


Forum started: Sun 9 Nov 2008
 
HomeHome  PortalPortal  CalendarCalendar  GalleryGallery  FAQFAQ  SearchSearch  MemberlistMemberlist  UsergroupsUsergroups  RegisterRegister  Log inLog in  
* თამარ გელოვანი"სიმღერიდან სიტყვამდე". * მიხო მოსულიშვილი„ჰელესა“ (კინორომანი). * თამარ ლომიძე"ზღვარი" (ლექსები).
* ანრი გიდელი"პიკასო" (ბიოგრაფიული რომანი) * გიგი სულაკაური"ხეტიალი" (ლექსები. რჩეული) * ბელა ჩეკურიშვილი"შეკითხვად სიზიფეს" (ლექსები)
* ლაშა ბუღაძე"ნავიგატორი" (პიესა). * ნინო ქაჯაია (მთარგმნელი)უილიმ გოლდინგი - "ბუზთა ბატონი" (რომანი) * ზაზა თვარაძე"სიტყვები" (რომანი).
* მიხეილ ანთაძე"საიდუმლოებით მოცული უ.შ", "სინქრონისტულობის პრინციპი". *
* რადიარდ კიპლინგი - "აი ასეთი ამბები" (თორმეტი და კიდევ ერთი ზღაპარი), მთარგმნელი ანი მოსულიშვილი * ვახტანგ ჯავახაძე"ვახტანგური" (ლექსები. რჩეული)
* მიხო მოსულიშვილი"დიდი ძუ დათვი" (რომანი). * ნინო ნადირაძე"VIA SOLIS" (ლექსები). * მარიამ ხუცურაული"სანათა" (ლექსები და ჩანაწერები).
* Zurab Karumidze"Dagny or a Love Feast" (English brushed up and fine-tuned by Amy Spurling). * გივი ალხაზიშვილი"ეპისტოლეთა წიგნი" (ლექსები).
* ბესიკ ხარანაული"მთავარი გამთამაშებელი". * მიხო მოსულიშვილი"სულის მდინარე" (თორმეტი ნოველა). * ნინო სადღობელაშვილი"ფრთები და ხელები" (ლექსები).
* მამუკა ხერხეულიძე„ომში, როგორც ომში“ (მოთხრობები). * ნატა ვარადა – „დედის კერძი“ (მოთხრობები). * ზაალ სამადაშვილი – „ავტოპორტრეტი წიგნების ფონზე“ (მოთხრობები). * ვაჟა ხორნაული – „როგორც ბაღიდან...“ (ლექსები). * ირაკლი ლომოური – „ავტონეკროლოგი“ (მოთხრობები).
* მანანა ანთაძე (მთარგმნელი)ტენესი უილიამსი - Camino Real (პიესა). * თამარ ბართაია, დავით გაბუნია, ნინო მირზიაშვილი, მიხო მოსულიშვილი, ნანუკა სეფაშვილი, ირაკლი ცხადაია„ქართული პიესა 2012“ (ექვსი პიესა).
* ნატა ვარადა – "დედის კერძი" (მოთხრობები). * თამრი ფხაკაძე – "ბოსტანი კონფლიქტის ზონაში" (მოთხრობა). * რიუნოსკე აკუტაგავა – "დიალოგი წყვდიადში" (მოთხრობები).
* გიორგი კაკაბაძე"ნიკო ფიროსმანი" (ბიოგრაფიული რომანი). * მიხო მოსულიშვილი – "ვაჟა-ფშაველა" (ბიოგრაფიული რომანი).

Share | 
 

 ვაჟა–ფშაველა

View previous topic View next topic Go down 
Go to page : 1, 2, 3, 4, 5  Next
AuthorMessage
კობა (მატეკარი)
Into Armury
Into Armury


Male
Number of posts : 209
Age : 60
Location : თბილისი
Job/hobbies : კვლევა
Humor : ვაცივით
Registration date : 19.08.09

PostSubject: Re: ვაჟა–ფშაველა   Sun Aug 23, 2009 9:18 pm

გემოვნებაზე არ დავობენო, მაგრამ ეგ რა წამოუროხავს კოტეტიშვილსა - ვაჟაი ლამაზი და მოხდენილი არ იყოო.
მაგაში თუ გაპრანჭულობა იგულისხმება, ეგ რა მოსატანია და ფიზიკურად კი მე სრულყოფილი მგონია. მა ვაჟა თუ არა, ვინღაა ლამაზი. ღვთაებასა ჰგავს კაცი.
Back to top Go down
View user profile http://alternativa.ge
Guest
Guest



PostSubject: Re: ვაჟა–ფშაველა   Thu Dec 24, 2009 1:51 pm

ვაჟა-ფშაველა

კრიტიკა ბ.იპ. ვართაგავასი

კარგა ხანია, რა ბ.იპ. ვართაგავა ჟურნალ “განათლებაში”-ში ჰბეჭდავს ჩემი ნაწერების შესახებ კრიტიკულ წერილებს ამ სათაურით: “მთის შვილის ვაჟას სიმღერა”. ვინც “განათლებას” კითხულობს, უეჭველია ამ წერილებსაც წაიკითხავდა, მაშასადამე ამ წერილების ღირსება ნაკლულოვანებს თვით მკითხველს ეცოდინება და ჩვენი განმარტება იმისთვის საჭირო არ არის. კრიტიკის კრიტიკა ანუ, როგორც იტყვიან კრიტიკის დაწერას არ განმიძრახავს; ეს წერილი გამოიწვია სრულიად სხვა გარემოებამ: სახელდობრ ამ წლი აპრილის ნომერში მოთავსებულმა ბ.ვართაგავას წერილმა ზემო აღნიშნულ საგანზე. “განათლებაში” კრიტიკულ წერილების ავტორი არჩევს პოემებს - “სტუმარ-მასპინძელს” და “გველის მჭამელს”, თანაც ისეთ კითხვებს გვიყენებს, რაზედაც ჩემს მიერ პასუხის გაუცემლობა ყოვლად შეუძლებელია.
რა კითხვებია ეს კითხვები?
ბ. ვართაგავას ძალიან გულით უნდა აგიგოს ამ პოემებში რა ეკუთვნის ხალხს და რა მე, როგორც ავტორს. სურვილი საფუძვლიანია და ღირსი დაკმაყოფილებისა. ამ სურვილს კრიტიკოსისას მე ვაკმაყოფილებ, თუმცა ეს მეტ შრომად მიმაჩნია და თანაც მწყინს, ბ.ვართაგავამ, თუ მას კარგი კრიტიკული ალღო აქვს, უნდა ჩემ დაუხმარებლად გაიგოს რაა ამ ნაწარმოებში ხალხური და რა ინდივიდუალური; უნდა ყველამ კარგად იცოდეს, ხალხის თქმულება, რაც უნდა იგი მდიდარი შინაარსისა იყოს, აზრიანი და ხელოვნური, თუ პოეტმა იგი არ გარდაქმნა, საკუთარ სულიერ ქურაში არ გადაადნო, არ გადაადუღა, მასალიდან ახალი რამ არ შექმნა და დაწერა ისე, როგორც ხალხი ამბოს, არაფერი გამოვა, ერის გულში ამისთანა ნაწარმოები ბინას ვერ იპოვნის, იქ ვერ დაისადგურებს და ვერც ხელოოვნურ ნაწარმოებად ჩაითვლება.
ამის მაგალითები მსოფლიო ლიტერატურის ისტორიაში ბევრია. ყოველი დიდებული საკაცობრიო ნაწარმოები შექსპირისა, გიოტესი, ხალხურ თქმულებებზეა აშენებული სწორედ ისე, როგორც ზევით მოგახსენეთ, როგორც ასამ ჩვეულან რჩეულნი ამა ქვეყნისანი დიდი ნიჭის პატრონი მწერლები. ავტორი “ფაუსტის” დაწერა ვერავინ შესძლო, რადგან საკუთარმა სულიერმა ქურამ სხვა მწერალთა ვერ შეძლო გადადუღება ხალხისაგან მოცემულის მასალისა და მის საკუთრებად გარდაქმნა.
ისევე დაემართათ შექსპირის “ჰამლეტს”, “მეფე ლირს”, “რომეო და ჯულიეტას” და სხვა.
ესევე ითქმის დიდებულს შოთაზე და მის “ვეფხისტყაოსანზე”.
-მე, თქვენი უმორჩილესი მონა, რა სახსენებელი ვარ გოლიათებთან, მაგრამ ეს გარემოება მაძლევს უფლებას ჩემი თავიც იმათთან ერთად ვახსენო – ეს გახლავთ მსგავსება ქმნისა, შემოქმედებისა. დიაღ, კატა თუმც ვეფხვი არაა, მაგრამ სხვა ცხოველბზე მეტად ვეფხვს უფრო ის ჰგავს.
რა მაქვს დასამალი და დასაფარი – არაფერი. “სტუმარ-მასპინძლის” და “გველის მჭამელის” ვინაობას კი არა, მთელ ჩემ ნაწარმოებს გავაცნობ მკითხველებს და ვეტყვი რაა იქ ხალხური და რაა ჩემი საკუთარი, ნაყოფი ჩემის გონებისა და გრძნობისა, ამით რა თქმა უნდა, ბ.ვართაგავაც დაკმაყოფილდება და შთამოებასაც აღარაფერი ექნება ერთს მეორესთან საკინკლაო, როგორც ამ კინკლაობას ჩვენში დღეს “ვეფხისტყაოსანი” იწვევს. თუ რასმე ვიცრუებ, თანამედროვენი დამიგმობენ ამ სიცრუეს. ფშავ-ხევსურეთში და სრულიად საქართველოში მარტო მე ხომ არა ვარ წერა-კითხვის მცოდნე. მარტო მე ხომ არ ვტრიალებ ხალხში და მარტო მე ხომ არ ვაგროვებ ძველისძველ ამბებს.
ჩემი შემოქმედების ისტორიის დაწერა ადვილია, ხოლო ვაი თუ ამ განმარტებამ ავნოს ჩემს ნაწარმოებებს. ამით ვაწყენინებ თვით მკითხველს, რომელსაც ფანტაზიის წყალობით შექმნილი ტიპები ნამდვილ ყოფილ ადამიანებად ჰყავს წამრმოდგენილი. საწყინო, რა თქმა უნდა, აქ არაფერია, რადგან საღი ფანტაზია ისეთს არაფერს შეჰქმნის, სინამდვილეს არ ეთანხმებოდეს, არ შაეფერებოდეს.
ამასთანავე ისიც უნდა ვსთქვა, ბევრი ამბავი და ზღაპარი, მე შევქმენ და იოტის ოდენი იმათში ხალხის თქმულებისა არაფერი ურევია, თუმცა ფრჩხილებში ვსვამდი “ძველისძველი ამბავიო”, “ზღაპარიო”, “თქმულებაო”, იმ მოსაზრებით, დაბეჭდვის დროს დაბრკოლება არა ჰქონიყო. ეს, რა თქმა უნდა, დანაშაულად უნდა ჩაითვალოს იმდენადვე, რამდენადაც ხალხური თქმულების მითვისება. როგორც ამის უფლება არა აქვს არავის, ისე – თავსი ფანტაზიის ნაცოდვილარის ხალხისათვის მისაკუთრება, ხალხურ ამბად გასაღება.
ამ ნაკლს გავასწორებ მხოლოდ მაშინ, როცა დაიწყება ჩემის აწერების ცალკე წიგნებად გამოცემა, - მაშინ აღვნიშნავ რომელია ძველ ამბად მონათლული. ერთი რამ უნდა აღვნიშნო. ამის თქმა ფრიად საჭიროდ მიმაჩნია, რადგან ამ ნათქვამმა ჩემ კრიტიკოსებს შეიძლება გაუადვილოს გზა კვლევა ძიებისა და შეაგნებინოს ჭეშმარიტი შემოქმედების თვისება, ვითარება, როგორც კერძოდ ჩემი, ისე საზოგადოდ. ჩემი პოემები თითქმის ყველა სულ ხალხურ თქმულებებზე, ძველ ამბებზე არიან დაფუძნებულნი, თვითოეული მათგანი სხვა და სხვანაირად, ზოგი ცოტად თუ ბევრად უახლოვდება დედანს, სხვა სრულიად დაშორებულია მაზეთ, ე.ი. ზოგი ნაწარმოების არაკი ძალიან თავისებურად არის შემუშავებული და ზოგი ნაკლებად შემუშავებული, ნაკლებად თავისებურია, და, წარმოიდგინეთ, ნაკლებად სახელოვანიც. დიდი სახელი მხოლოდ მეტად თავისებურად შემუშავებულმა ამბებმა მოიპოვეს საზოგადოებაში. ამ პოემის ჯგუფს ეკუთვნის “სტუმარ-მასპინძელი” და “გველის მჭამელი”.

(გაგრძელება ქვემოთ)
Back to top Go down
Guest
Guest



PostSubject: Re: ვაჟა–ფშაველა   Thu Dec 24, 2009 1:52 pm

ვაჟა-ფშაველა

კრიტიკა ბ.იპ. ვართაგავასი

II

მაშ დავიწყოთ მათი შესწავლა ისე, როგორც გვთხოვს ბ.ვართაგავა. “სტუმარ-მასპინძელი”, მაგალითად, არის აშენებული შემდეგ ამბავზე: ზვიადაური ხევსური შემთხვევით ჩაუვარდა ქისტებს ხელში. რა შემთხვევით ეს მე არ გამიგონია, მაშასადამე ჯოყოლას შეხვედრა და მის მიერ ზვიადაურისა შინ მიპატიჟება და შეპყრობა ეს ავტორის საკუთრებაა. ქისტებს, მოგვითხროს ძველი ამბავი, ჰყავთ აახლი მკვდარი ვიღაცა ხევსურისაგან მოკლული. თანახმად ჩვეულებისა, საჭიროა სისხლის აღება. თვით მიცვალებული თხოულობს ამას და რათა დააკმაყოფილონ იგი, დააშოშმინონ გარდაცვალებული თანამოძმის აღტყინებული გრძნობა შურისძიებისა, ქისტები ჰკლავენ ზვიადაურს დარლას) ამბით ქისტის სახელი არ გამიგონია) საფლავზე. ამ დაკვლის დროს დიდი ვაჟკაცობა და გულადობა გამოიჩინა ხევსურმა ზვიადაურმა. რაში გამოიხატება ეს ვაჟკაცობა? ვაჟკაცობა ზვიადაურისა იქიდანა სჩანს, რომ ის არ დალაჩრდა, თუმც ხანჯლის წვერით ყელში სჩხვლეტენ ქისტის საფლავზე ხარივით წამოქცეულს სამსხვერპლო ზვიადაურს და როცა ქისტები იტყოდნენ: - იყავ საიქიოს მოან-მოსამსახურე დარლასი, უზიდე წყალი, გაუბანე ჯღანი, რაც სამსახური მოითხოვს შენგან თავგამოდებით, ერთგულად აუსრულო, - ეს უკანასკნელი ვიდრე სულს დაჰლევდა ხრიალებდა ყელში: “ძაღლ იყოს თქვენის მკვდრისადაო”. რომ შეშინებულიყო ზვიადაური ამ სიტყვებს ვეღარ იტყოდა და მაშინ შეწირული იქნებოდა, გახდებოდა ქისტის მონა საიქიოს, მაგრამ რადგან იგი უკანასკნელ ამოქშენამდე არ შედრკა, არ გატყდა, არ მოიხარა ქედი წინაშე მტერბისა და სიკვდილისა, იგი დარჩა თავისუფალ ხევსურად, ვაჟკაცად, ხოლო დარლა გაწბილებული, დაუკმაყოფილებელი. აი მთელი ამბავი, რომელზედაც მე ავაშენე “სტუმარ-მასპინძელი”. მაშასადამე, ჯოყოლა, აღაზა და ამ უკანასკნელის გლოვა ზვიადაურისა, აგრეთვე გალაშქრება ხევსურებისა ზვიადაურის ნეშტის გადმოსასვენებლად და სხვა, ყველა ეს ავტორის ბრალია, მის ფანტაზიის ნაცოდვილარი.
“გველის მჭამელის” არაკი, რაც მე გავიგონე და რაზედაც ავაშენე მთელი პოემა, შემდეგია: ხევსური მინდია ჩაუვარდა ტყვედ ქაჯებს; მათ შორის ცხოვრებამ იქამდის დააღონა მინდია, თავსი მოსაკვლელად გველის ხორცი სჭამა, როლითაც ქაჯები იკვებებოდნენ, გველის ჭამამ სრულიად სხვა ნაყოფი გამოიღო: მინდია ბრძენ კაცად გადაიქცა; მის სიბრძნე, ხალხური თქმულებით, სჩანს მცენარეების ცნობაში, თუ რომელი მცენარე რა სატკივარის წამალია, რადგან ყველა მცენარე თავად იძახის, რის წამალიც არის და მინდიამაც ამ მცენარეთა ენა კარგად იცის. შედეგი ამ ცოდნისა არის მინდიას გაექიმებს. მისი წამალი უებარია. ბალხურ თქმულება ამას იქით რა გადის, მაშასადამე მინდიას დაცოლშვილება, ცოლთან ბაასი, ხორცის უჭმელობა, თუ შეიძლება ასე ვსთქვათ, მხედართავრული ნიჭი გველის მჭამელისა, ჩიტების ენის ცოდნა, ხალხურ თქმულებას არ ეკთვნის. ამბავი მინდიას სულის არავითარ დარმატიულს განცდას არ წარმოგვიდგენს ხალხის თქმით ბ.ვართაგავას ვერ გაუგია, ვერ მიმხვდარა “სტუმარ-მასპინძელში” და “გველის მჭამელში” რაა ხალხური და რაა ავტორისაგან შექმნილი და ამის გამო ამ ორმა ნაწარმოებმა მოიტანა ქვეშ კრიტიკოსი და დღესნამდე ვერ ამდგარა ფეხზე. იქნებ ამ ჩემმა განმარტებამ შეაძლებინოს ფეხზე დადგომა და ღირსეულად მათი დაფასება. მას ძალიან გულით უნდა გაიგოს, როგორი წესი მაქვს წერისა, - ერთბაშად ვსწერ თუ რამდენჯერმე გადავსწერ ერთხელ დაწერილს, რაც ხშირად შესწორებას მოსდევს. უნდა მოგახსენოთ, ძალიან დიდ ნაკლადაც რომ ჩამეთვალოს არც ჩემი ნაწარმოები ერთხელის მეტად არ გადამიწერია შავად დაწერილიდან. და ნაკლებად მქონია შემთხვევა დაწერილი ადგილები შემესწორებინოს. ყველა ჩემი ნაწერები, გარდა “შვლის ნუკრის ნაამბობისა”, “მოხუცის ნათქვამისა”, და “დარეჯანისა”, იმ წელს არიან დაწერილნი და რა წელსაც იბეჭდებოდენ, ხოლო პირველი ორი მეოთხე წელს დაიბეჭდა და მესამე მოთხრობა “დარეჯანი” მესამე წელს, დღიდან დაწერისა. წერის დროს ზოგიერთს ნაწარმოებს რამდენიმე ხნით შეუყენებივართ, ცოტა რამეს ერთ ან ორ ტაეპს, ზოგისას დასასრულს. “სტუმარ-მასპინძელში”, მაგალითად იმ ადგილმა, როცა ქმარი ჯოყოლა ჰკითხავს ცოლს, აღაზას, ნამტირალევი რადა ხარო, ამის გამო ცოლ-ქმარის ბაასმა მთელი ორი თვე შეაჩერა. ნამეტნავად იმ ადგილმა გამოიწვია ჩემში სულიერი რყევა, თუ რა პასუხი უნდა მიეცა ჯოყოლას ცოლისათვის, როგორ შეჰხვედრილიყო აღაზას სიტყვებს, როცა იგი ეუბნებოდა ზვიადაურზე: “ცრემლები შემიწირია იმ შენი მეგობრისთვისაო”. “გველის მჭამელის” დასასრულმაც ერთ თვემდე ყოყმანში ჩამაგდო.

(გაგრძელება ქვემოთ)
Back to top Go down
Guest
Guest



PostSubject: Re: ვაჟა–ფშაველა   Thu Dec 24, 2009 1:54 pm

ვაჟა-ფშაველა

კრიტიკა ბ.იპ. ვართაგავასი

III

“ალუდა ქეთელაური”, რომელიც აგრეთვე აგრე ძალიან მოსწონს ბ.ვართაგავას, არის აშენებული სრულიად უბრალო მარტივს ამბავზე, უბრალო შემთხვევაზე. ალუდა ქეთელაურს ქისტებმა ცხენი მოჰპარეს. ქურდებს მდევრად გამოუდგა, ერთს მათგანს თოფით მოჰკლავს, ხოლო მოკლულის ამხანაგი ვაჟკაცურად დაუხვდება, თუმცა ეგეც მსხვერპლი ხდება ალუდასი, მაგრამ მოჰხიბლავს მას თავის ვაჟკაცობით და როცა ჩამოვარდება საუბარი მუცალის მოკვლაზე ხანდახან შესანდობარს დაჰლევს ალუდა ქისტისას – ლუდს და არაყს. მარჯვენის მოჭრა-მოუჭრელობაზე ზეპირ გამოცემა არფერს გვეუბნება. ბალხური თქმულებისა მთელი თავი და ბოლო ეს არი.
პოემა “ბახტრიონი” არის არის დაფუძნებული იმ ძველს გადმოცემაზე, რომელიც მოგვითხრობს, რომ მთელი პანკისის ხეობა და მატან-მარლისის ადგილების ნახევარი ფშაველ-ხევსურებისათვის არის ნაჩუქარი მეფისაგან, რადგან ბახტრიონის აღებით საქართველოს დიდი სამსახური გაუწიესო. ბელში კალამი ამაღებინა, აგრეთვე, ბახრიონის გმირებზე ნათქვამმა სახალხო ლექსებმა:

“ბიჭი ვარ გოგოლაური (ფშაველი),
რას მყურობ ტალავარზედა?!
წინ-წინ მე გადავფრინდები
ბახტრიონს გალავანზედა;
ხმლითა ვცემ თათრის ბელადსა,
ზედ მივალ ფალავანზედა”.
ხმალს ჰზვერავს (სინჯავს, ათვალიერებს)
გაფრინდაული (თუში ზეზვა),
თათრები ვხოცე ამითა,
დიდი ალვანის მინდორი
ავასე თათრის ძვალითა.
მგელსა დავცვითე კბილები
ტურას ლოყები ჭამითა.”
“ზეზვა რა სანახახავია,
თათრებო, თქვენის ხელითა?!
ზეზვა გენახათ მაშინა,
როცა მოგდევდათ ცხენითა,
მოგდევდათ, მოგაწუხებდათ,
მოგჩხვლეკდათ შუბის წვერითა”.
“პანკისს იყრება ლაშქარი,
ბელადსა ღონდებიანო,
ზეზვაო გაფრინდაულო,
ლურჯას შენ გიქებდიანო.
დავრობენ თუში-შვილები,
ბევსურნი არ გვინდიანო.
-მაგას რად იტყვით, თუშებო,
ომი ჩვენც ქვე გვწადიანო.
წინ თუშნი, უკვენ ხევსურნი,
ფშაველნ ნელ-ნელა დიანო…
ფშაველნი, უკვენ ხევსურნი
ბახრიონს გადადიანო:
დალიეს თათრის ლაშქარი,
თავებს უკვენა ჰყრიანო.
მეორე ილა გათენდა,
თუშებიც ჩამოდიანო.
სად ეყარენით, თუშებო,
სადიაცენო თმიანო?!”

ეს ლექსები ფშავშია გაგონილი და როგორც კილო ამტკიცებს ფშაურ ნიადაგზეა ამოცენებული და ადვილად შესაძლებელია, ფშავებს თავისი თავი თუშებზე და ხევსურებზე სახელოვნად ჰყვანდეს დასურათებული. ჩემთვის მარტო ის ფაქტი კმაროდა, რომ მთის ხალხი, სხვადასხვა თემები, რომელნიც ხანდახან ერთმანეთსაც კი ჰლაშქრავდნენ, არ ინდობდენ, ამ ჟამად შაერთდენ, ერთ სულოვანება გამოიჩინეს და ძმურად მიეშველნენ ბარს გაჭირვების დღეს. განახორციელეს თხოვნა-მუდარა, იმავე ხალხური ლექსისა:

“თუშნო, ფშაველნო, ხევსურნო,
ლაშქარი გავაზიაროთ;
ერთმანეთს მხარი ვუჭიროთ
მტერი კი დავაზიანოთ” – ო.

გამიგონია, აგრეთვე, ამბად ისიც, ვითომ ფშავში თათრებთან ბრძოლაში თითქმის სულ გაჟლეტილიყვნენ მამაკაცები და ხატში, სალოცავში დედაკაცებს მოენთოთ სანთელი, ხოლო როდის მოხდა ეს ამბავი ზეპირ-გადმოცემა არ აღნიშნავს იმ ხანას. მთელი მასალა, რითაც მე ავაშენე ბახტრიონი, ეს გახლავთ.
ჩემზე ეს ზემორე აღნიშნული ხალხური ლექს-თქმულებანი მოქმედობდა განსაკუთრებით “ბახტრიონის” და არა რომელიმე მწიგნობრული ამბები.
“გოგოთური და აფშინა” ძველის ამბის ღირმსებას მოკლებულია თითქმის სრულიად. ეს გოგოთური, პოემის გმირი სცოცხლობდა მე-19 საუკ. პირველ ხანში, ცხოვრობდა ს.ყოფჩაში. ყოფილა გოგოთური ფრიად ახოვანის ტანისა, ლამაზის სახისა და დიდი ჯანის პატრონი, მაგრამ მშვიდი და ლმობიერი. თუ არ გაუჭირდებოლდა ძალიან, იგი ღონის გამოჩენას საჭიროდ არა სთვლიდა. იყო მოანდირე და ომში ყოფილა თუ არა თავის სიცოცხლეში, ეს არ ვიცით. იმის მოატნილი ბრტყელი, საფლავის ქვის მსგავსი ლოდი დღესაცა გდია კოპალის სალოცავთან და ისეთი მძიმეა, ორ კაცს გაუჭირდება ამ ქვის გადაბრუნება. ჩემს ჯეილობაში მეც ბევრჯელ ვეჯაჯგურებოდი ამ გოგოთურის მოტანილს ქვას და ვცდილობდი, გოგოთურზე მეტი ღონე გამომეჩინა. ეს ცდა, სარაკვირველია, ამაო იყო.
არავითარი შეტაკება გოგოთურს ხევსურ აფშინასთან არ მოჰსვლია, ჰქონდა მას ერთი შემთხვევა, როგორც ზეპირგადმოცემით გამიგია, ხევსურებთან შეჯახებისა: გოგოთურმა ქურდობაში დაიჭირა ორი ხევსური. ორივე შეკონა და მოიყვანა თავის სახლში. ცოლს დაუძახა: ცეცხლზე წყალი შედგი და ძაღლების სალაფავი გააკეთეო. ამის გამო ლაპარაკიც კი მოუვა ცოლთან. ბოლოს ცოლი აასრულებს გოგოთურის ბრძანებას – წყალს გააცხელებს და შიგ ქატოს ჩაჰყრის. გოგოთური ამ სანოვაგეს ჩაასხამს ძაღლის გეჯაში, წინ დაუდგამს ხევსურებს და ეტყვის: “ცქლიფეთ ეს ძაღლის სალაფავი, რადგან თქვენ ამის ღირსები ხართო!”. ხალხური თქმულება ხაზს უსვამს იმ გარემოებას, გოგოთურს ეჯავრება საშინლად ავაზაკობა, ქურდობა, სხვის დაჩაგვრაო. ეს არის მხოლოდ ხალხის ნათქვამი და აქედან დაიბადა ის “გოგოთური და აფშინა”, რომელსაც თქვენ ჰხედავთ და ჰკითხულობთ წიგნებში.
ხევსურების მდგომარეობამ შეჰქმნა კომბიანცია აფშინას სახით, ერთის კაცისაგან ორი კაცის შეპყრობა და შეკონვა ადვილი არ არის. მაინცა და მაინც ამან გამოიწვია ჩემს ოცნებაში ის სურათი, როცა გოგოთური მთელ იარაღს აფშინას აბარებს, აძლევს და შემდეგ უიარაღო იარაღით დატვირთულს აფშინას მთლად გაატიტვლებს. სასჯელი დანაშაულისათვის ნამდვილი გოგოთურისა, რაც მან ქურდ ხევსურებს მიუსაჯა, თავისებურია, დამაფიქრებელი და შემარცხვენელი, გამასწორებელი, სინანულის ამღძრავი - ვფიქრობთ, ამგვარის სასჯელის შემდეგ ქურდმა აღარ უნდა გაბედოს ქურდობა. გოგოთური ხევსურებს არა სცემს, თუმც ესეც შეუძლიან, რადგან ხევსურები იმის ხელში არიან, არცა ჰლანძღავს, მხოლოდ ეუბნება, თქვენ, ქურდებო, ღირსი ხართ, როგორც სხვის ოფლის მჭამელნი, სხვის ქონების მიმთვისებელნი, ძაღლის სალაფავს სჭამდედო. ამ საშუალებამ დაბადა ჩემში აფშინას სინანული, ლოგინად ჩავარდნა, ხევისბერად შედგომა და სამუდამოდ ქურდობაზე ხელის აღება მას შემდეგ, რაც მას გოგოთურმა იარაღი აჰყარა. ეხალ თქვენ გაავლეთ თვალის ხაზი, განმარტეთ და დაასკვენით, თუ შემოქმედება როგორ აკოწიწებს თავის ბუდეს, რა ჩხირკედელობას ეწევა.
თუ რა პირადმა განცდამ, რა შემთხვევამ დამაწერინა გოგოთური და აფშინა. ან ვინა მყავს გოგოთურად, ვინ აფშინად დახატული, ეგ ჩემი საიდუმლოებაა და საფლავში თან ჩავიყოლებ, მაგას არ ვიტყვი და არც საჭიროა, რადგან თქმა არაფერს შეჰმატებს საქმეს და უთქმელობაც არაფერს დააკლებს. პოემები, რომელთა არაკიც ბევრით არ განსხვავდება ხალხური თქმულებისაგან არ არის ხეირიანად გარდაქმნილ-გადაღებულნი, არიან “სულა-კურდღელა” და ივანე კოტორაშვილი. (უკანასკნელი არმდენადაც მახსოვს, “კვალში” დაიბეჭდა და ამის გამო სუსტობენ.
ამის გამო ვგონებ, ყველა პოემების, არაკის მბობა ჩემ მიერ მეტი უნდა იყოს, რაც შეეხება იმას, თუ მე რამდენად შევძელ საქართველოს მომავალი ბედის და უბედურების განსჭვრეტა, ამაზე ბ.იპ.ვართაგავას უნდა მოვახსენო შემდეგი: ამგვარი კითხვის პასუხი არ შეიძლება ერთმა ლექსმა ან მოთხრობამ გამოხატოს, არამედ მთელმა პოეტის ცხოვრებამ, მის მოღვაწეობამ, მთელმა იმის ნაწერებმა. როგორ გგონიათ? არ მაქვს მე წარმოდგენილი მომავალი ჩემის ბრწყინვალედ? ნუთუ ეს არა სჩანს?, რომ ეს არ მწამდეს, თქვენ გგონიათ, მე კალამს ავიღებდი ხელში?! ურწმუნოთა შრომა ამაოა, შეუძლებელიც მოგნია: იმ ხიდს, რომლის გადებაც მუშამ შეუძლებლად იცნო, თავსი დღეში გასადებლად არ შეუდგება. ნუ თუ ჩემი ნაწერები ამ მომავალ ჩვენს ყოფა-ცხოვრებაზე, ჩვენს ბედზე, არას ამბობენ? ვერაფერი პოეტი ვყოფილვარ, თუ ეს მომავალი არა სჩანს ის, რაც “დროთა სვლამ” უნდა განახორციელოს. დიაღ, იმ დროთა სვლამ, რომელიც თქვენ უმნიშვნელო, ფუქსავატი სიტყვები გგონიათ. თუ ნიჭი მაქვს ჭეშმარიტი შემოქმედებისა, უეჭველად წარსულის თუ აწმყოს აღწერით უნად რამეს ვამბობდე მომავალზე, თუ არადა, ჩემი ნიჭიერება ცარიელი მცნება, უშინაარსო სიტყვებია. ერთმა უსწავლელმა ფშაველმა მითხრა, რომელსაც “ბახტრიონი” წაეკითხა, მოსწონებოდა და ძალიან და ყელგადაგდებით, თითქოს შეკაზმულს ცხენსა მთხოვდა საჩუქრად, მეხვეწებოდა, მეკითხებოდა: “ვაჟავ, თუ ღმერთი გწამ, ნუ დამიმალავ, სწორედა თქვი, საქართველოს თავისუფლებას არა ჰგულისხმობ “ბახტრიონში”, რომ ამბობ, “ეღირსებაო ლუხუმსა ლაშარის გორზე შადგომაო?”
-იქნება ვგულისხმობდე, - ვუპასუხე. – “სწორედ საქართველოს თავისუფლებაზე ნათქვამიო”. დაიჟინა ფშაველმა და ხუთმეტი ათასი მჭერმეტყველი პროფესორი რომ მოგეყვანათ, იმის რწმენას, აზრს ვერ შეუცვლიდენ.
თუ ჩემს მკითხველს ამისთანა რამეს აგრძნობინებს ჩემი ნაწერები, საკმარისია. მაშასადამე, საკმარისად წამროდგენილი მქონია საქართველოს მომავალი სვე-ბედი...
ხოლო თავისუფლება ისეთი მცნებაა, იმას ბევრი კომენტარები არ სჭირდება.
ერთი რამ უნდა მოვახსენო პატივცემულ კრიტიკოსს: მაინც და მაინც წინ სირბილი და მომავალი ჩვენი ცხოვრების სურათის დახატვა არ არის საჭირო; ამისთანა შრომის შესრულება არავის გვირგვინს გენიოსობისას არ დაადგამს. თქვენ ნუთუ დარწმუნებული არა ხართ, რომ ომავალს აწმყო ჰბადებს? თქვენც კარგად იცით, წიწილებს კრუხი სჩეკს და როგორც წიწილების გამოჩეკა, კვერცხების გაულაყებლობა კრუხის ერთგულებაზე დამოკიდებული, აგრეთვე კვერცხების ღირსებაზე. საწიწილე კვერცხები არ უნდა იყოს ძველი, შეციებული და აგრეთვე ნაფუტკნისა. ჩვენც პოეტნი, მწერალნი და საზოგადო მოღვაწენი, რომელნიც ეროვნულ რეალურ გონებრივ ღირებულებას ჰქმნიან, უნდა იიყვნენ გამსჭვალულნი იმ აზრით, რომ დღევანდელი დღე უკეთესი იყოს ქვეყნისათვის, დღევანდელი ხალხი ცალ-ცალკე და საერთოდ საჭირო აზრით და გრძნობით აღიჭურვოს. მოქმედებაც თითოეული ჩვენგანისა იყოს აზრშეწონილი. დღევანდელს თვითოეულის ჩვენგანის მოქმედებას უნდა იქ მივყავდეთ, საცა საჭიროა ჩვენი მისვლა. თვითვეულის ჩვენგანის მოქმედება, მაშასადამე ის გზა უნდა იყოს, რომელმაც უნდა რომში მიგვიყვანოს. ეს რომი მთელი მომავალია და თუ რომში მიმავალი გზით არ წავედით, სწორე გზით, რომს ავცდებით. სწორე გზა აწმყოა. ვინც აწმყოს კეთილსინდისიერად ემსახურება, იგი დიდებულს მომავალსა ჰქმნის; ვინც ბევრსა ჰხნავს და სთესავს იმას ბევრი პური მოსდის; თუნდაც მოუსავლობა იყოს მაინც სხვაზე მეტი მოუვა.
სამოთხე იმისია, ვინც დიდ მადლსა სჩადის; აწმყო სააქაო, ხოლო მომავალი საიქიო. სულის მოგება კი მხოლოდ სააქაოს შეიძლება. მომავალიც იმისია, ვინც აწმყოს მიზანშეწონილად ემსახურება.


1914 წ.


(დასასრული)
Back to top Go down
Guest
Guest



PostSubject: Re: ვაჟა–ფშაველა   Thu Dec 24, 2009 3:06 pm

მთანი მაღალნი

იდგნენ და ელოდენ. უსაზღვროა მთების მოლოდინი, უსაზღვრო ზღვადა სდგას იმათ გულში. წითლად, სისხლისფრად შედედებული უთიმთიმებთ გულ-მკერდში. გარეთ, სახეზე-კი არაფერი ეტყობათ, გარდა მტერობისა. ეს არის კიდეც ნიშანი მოლოდინისა. ვინ რა იცის, რა ამბავია მთების გულში, რა ცეცხლი სდუღს და გადმოდის.

მთებო, მთებო! რას ელით, ვის ელით? ნუთუ გყავთ სატრფო დიდი ხნის უნახავი? იქნება შვილი დაჰკარგეთ? იქნება ძმა, ან დედა გყავთ შორს წასული და არაფერი ამბავი მოგსვლიათ? პასუხი არ ისმის. სდგანან წარბშეუხრელად. ელოდენ, ელიან და კვლავ ექნებათ მოლოდინი. რა დააშრობს იმათ გულში იმ მოლოდინის ზღვას? არა აქვს იმას ბოლო, არც დასასრული, როგორც ღვთაებას...

როცა ყველა სულდგმულს, მწერს, ბალახს, ყვავილებს, მდინარეს და მოუსვენარს, დაუღალავს ნიავს დაეძინებათ, მაშინ, მხოლოდ მაშინ ამოიოხრებენ და ცრემლსა ღვრიან. ჩვენ, კაცნი, მაშინ ვამბობთ: ახ, რა მძიმე ლოდივით ნაღველი მაწევს გულზეო.

რატომ არ მღერით, მთებო?! განა ისე უნდა მოვკვდე, რომ თქვენი ხმა, თქვენი სიმღერა ვერ გავიგონო! რატომ არ იცინით? ღიმილი მაინც მიჩვენეთ თქვენი, კარგებო! მაგრე როგორ დაგიმონათ, შეგიპყრათ, დაგიმორჩილათ ერთმა ფიქრმა, რომ სხვა ყოველივე ძალა და ნიშანი სიცოცხლისა დათრგუნვილა თქვენს გულ-გონებაში?! არა, არა. ხანდახან თქვენც გიხარიანთ, და ქვეყანას-კი ჰგონია, ვითომ თქვენ არაფერს ჰგრძნობთ. ხომ ვიცი თქვენს გულში სანთლები დაენთება, როცა ლაღი არწივი დაგთამაშებთ თავზე და დასასვენებლად თქვენს კალთაზედ ჩამოეშვება. რა ლამაზები ხართ მაშინ! როგორ გიხდებათ, რომ ის თქვენი აღზრდილი შვილი ისე მამაცი, შეუპოვარი და ლამაზია. ის ხომ შიკრიკიცაა თქვენი. ღმერთს უამბობს, ატყობინებს თქვენს ამბავს...

არა გაქვთ აზრი? იდეა? გრძნობა? არ ოცნებობთ? როგორ არა! მაშ რაა ის მშვენიერი ყვავილები, თქვენ რომ გულ-მკერდს გიმშვენებთ? ეგაა თქვენი ოცნება, იმედი, ნუგეში. რად იბურავთ თავს ხშირის ნისლებით, თუ ჩუმ-ჩუმად რასმე არა ჰფიქრობთ და მაგ ფიქრს არ გვიმალავთ ადამიანის შვილებს?! რად მოგყავთ ბალახი? რად ადენთ ცივთა წყაროთა? რად აქანებთ ზვავებს? რათა ზრდით ლაღთა ხარ-ჯიხვთა? ვის ატყუვებთ, თქვე კარგებო!

სდგანან და ელიან. წვიმა წვიმს იმათ თავზედ, ელვა უტუსავს ოქროს ქოჩორს, მეხი ეთამაშება იმათ თვალებს და ხშირადაც ერჭობა ისარივით გულ-მკერდში. არაფერია. ინგრევა ხშირად ნახევარი მთა და ზვავად მიდის ხევში. არაფერი ეგრევ, თუ კლდე და ლოდები მაინც ელიან. წადით, ვისაც არ გინდათ ჩვენთან მაღლა, ცის ახლოს ყოფნა, დაბლა განისვენეთ.

სდებს თოვლს. ჰყინავს. ცივა. ქვა ტყვრება. მთებს სუდარი ჩაუცვამთ ტანზე, თითქოს მკვდრები იყვნენ. დაგვმარხეთ, დაგვიტირეთო, - გვეძახიან. ჩვენ-კი იმათგან მოველით დამარხვას...

სდგანან და ელიან. გული სტკივათ, ძალიან სტკივათ. მაგრამ არ იხოცებიან, არც ჭლექდებიან. ელიან, ვის? ან რას? რაღაცას. დიაღ, რაღაცას. ეს რაღაცაა უნახავის დანახვა. ჰნახეს და გაათავეს, რასაც იმათი თვალი და გული მისწვდებოდა. სხვა ახალი მოსწყურებია იმათ თვალსა და გულსა. ეს ხომ თვალ-გულის გაუმაძღრობაა? სწორედ რომ ისაა.

1895 წ.
Back to top Go down
Guest
Guest



PostSubject: Re: ვაჟა–ფშაველა   Thu Dec 24, 2009 3:10 pm

”ჩემნი წაწალნი, იანიო” - დაიმღერა ერთ ლექსშია და...
აი, აჰა, როგორი მაგარი რამე დაუწერა იმ თავის წაწალსა...

ია

უღრანს ტყეში მოსული ვარ... მანამ ცოცხალი ვარ, ჩემის სილამაზით დავატკბობ ტყეს, ბალახს და იმ გაღმიდამ გამომცქერალს გულხავსიანს კლდესა, სუნელებას მივაფრქვევ არე-მარეს. ყველას ვუყვარვარ: აგერ იმ დამპალს ყუნწს თვალი სულ ჩემსკენ უჭირავს. მიცინის ხოლმე, უნდა ჩემთან მოვიდეს, - მაკოცოს, მაგრამ არ შეუძლიან, მხოლოდ შორიდამ გამიცინებს, გაიღიმება საცოდავი, თუმცა უშნოდ, მაგრამ გულკეთილობა-კი დიდი გადაეფინება ხოლმე პირზედ.

განა მარტო იმას უხარიან ჩემი სიცოცხლე? წვერხმელი ხეებიც მე დამხარიან ზევიდამ, თვითონ თავშიშველნი, ტოტებს მე მაფარებენ: ჩვენს იას არ შეგვიცივდეს, ან არაფერმა არ აწყინოსო. პირდაპირ შხაპუნა წვიმას არ უშვებენ ჩემამდის: წვიმას შეუძლიან ერთბაშად ჩამომაცალოს ფოთლები. უფოთლებოდ ყოფნა და სიკვდილი ჩემთვის ერთია. არა, ხეები: არყი, წიფელი, თხილი, თამელი, დუდგულა გარშემო მეხვევიან და მყარაულობენ, წვიმის ნამს ინახავენ ტოტებით, ფოთლებით და მერე ნელნელა მამცვრევენ პირზედ თითო-ოროლ ნამობით, პირსა მბანენ. მე ყელს მოვიღერებ და ვინატრებ, ნეტა სიმღერა შემეძლოს, ნეტავი დამბადებელს ჩემთვის ნიჭი მოეცა, რომ მექო მაღლა ცა და ღრუბელი, მზე, ეს ჩემი მფარველი ხეები, ეს მთები, ის ჭალები და ღაბუა ჩიტები, რომელნიც ხმელს, ყვითელს ფოთლებში წითლის და მწვანის ფრთა-ბუმბულით ჩემს წინ დაგოგვენ და ხანდახან შემომჭიკჭიკებენ პირში, მათამაშებენ, უხარიანთ ჩემი სიცოცხლე. ჩემი ერთის თვის სიცოცხლე სხვის ოცდაოთხის თვის სიცოცხლეს სჯობია, მაგრამ დიდხანს სიცოცხლეს კი დანატრებული ვარ. დილას ერთმა “წიფლის-ჩიტამ” ჩემს ახლოს იგალობა, ლამაზი რამ იყო, - ყელწითელი, ღაბუა; იმასაც ჩემსავით თავი მოსწონდა, იხედებოდა გულზედ და მხრებზედ; ყველას მოსწონს თავი, ყველას უხარიან სიცოცხლე, ყველას უყვარს ბუნება.

გუშინ ცამ იჭექა. ჭექა-ქუხილი ჩვენ არ გვაშინებს: ქუხილი წვიმის მომასწავებელია და წვიმა ხომ ძუძუს გვაწოვებს დედამიწის გულზე. მზე - მამაა, ზევიდამ დაგვყურებს და გვეალერსება, თვალ-ყურს გვადევნებს. წვიმის მოსვლა მცენარეთ უხარიანთ, - უხარიანთ, ყელამდის სიხარულით მოიყარნენ; ეხლა ისინი ახალ კაბებს და ქათიბებს ჩაიცმენ. აი ეს ორი დღეა, რაც ჩემი დობილი სასუტელაც ამოჩნდა; უხარიან, უხარიან საცოდავს, სულ თავს იქნევს დაბლა და მაღლა, უკრავს თავს დედამიწას, მზის სინათლეს, მეჩურჩულება, ზღაპრებს მიამბობს სიცოცხლეზე, სიყვარულზე; ხანდახან კიდეც გაიკასკასებს, გადმამეხვევა და მაკოცებს. გუშინ დილით მე და ჩემმა დობილმა ორივემ ვიტირეთ.

რა შეუბრალებელია კაცი?! რასაც კი დაინახავს, უნდა რომ თავის სასარგებლოდ მოიხმაროს. ალბათ ვერ აფასებს ჩვენს სილამაზეს! ჩვენ წინ კაცმა გამოიარა, ცალს მხარზედ ცული ედო, მეორეზედ თოფი ეკიდა. მიადგა ერთს მშვენიერს ტოტგადართხმულს წიფელს, დაუშინა ცული და წააქცია. საბრალო, როდესაც წაიქცა, დაიკვნესა. ჩვენს იქით გუგულის-კაბა ამოსულიყო და ჯერ ხმელს, ჩამოსულს ფოთოლს არ ამოსცილებოდა. როდესაც ხე წაიქცა, გადიყრეინა ზევიდამ ფოთლები და წითლად გამობჭყვინდა, ცრემლები დასხმოდა ჩაღრმავებულს გულში.

შუადღის დროს დაღალულ-დაქანცული ქედანი მოვიდა და დაჯდა ჩვენს წინ თელის ტოტზე და დაიწყო ღუღუნი. უხაროდა იმასაც გაზაფხულის მოსვლა და ის, რომ მშვიდობით ნახა კიდევნაცნობი ადგილი. უცებ თოფი გავარდა, ქედანმა ხმა გაკმინდა, ჯერ ფეხით ჩამოეკიდა ტოტზე, მემრე ძირს ჩამოვარდა, ჩემს წინ დაეცა. სისხლი წამოუვიდა ნისკარტიდამ და თვალები დახუჭა; გადმონადენი სისხლი წვეთ-წვეთად დაეტყო ფოთლებზე. მე და სასუტელას კანკალი მოგვივიდა... მე გარკვევით არაფერი მესმის, მხოლოდ რაღაც ბუბუნი, გრიალი, ბუნდი ჟრიამული მოდის ჩემამდის.


ვაჰმე, რა საბრალო არი
ია, მოსული მთაზედა!
ბეჩავს დააზრობს სიცივე,
ან ელვას დაჰკრავს თავზედა;
ღმერთს მიუცია საწყლისად
მოკლე სიცოცხლის ჟამია,
ქვეყნისა მისგან შვენება
ერთი ბეჩავი წამია.
ია დაიწყებს კდომასა,
დაიქვითინებს: “ვაჰმეო!
თუ გამაჩინე, უფალო,
დიდი დღე რად არ მამეო?”

1886 წ.
Back to top Go down
Guest
Guest



PostSubject: Re: ვაჟა–ფშაველა   Thu Dec 24, 2009 3:32 pm

მთის წყარო

არაფერი ცოდვა არ მიქნია ჩემს სიცოცხლეში. ვერც ერთი სულიერი, თუნდ უსულო, ჩემს ცოდვას, ჩემს სიავეს ვერ იტყვის. ღმერთს ესე დაუწესებივარ: უნდა ვიდინო, ვიდინო; ყველამ ჩემით უნდა მოიკლას წყურვილი. გახურებულს ზაფხულის დღეში რამდენი ნადირი მოდის, სვამს ჩემს წყალსა. რამდენი დაღალულ-დაქანცული მუშა მოვა, მოიტანს ცელს, ნამგალს გასალესად. კაცნი მსმენ და ათასში ერთი თუ იტყვის: “დაილოცე, ცივო მთის წყაროვ, რომელი ღვინო შეგედრებაო?!” უმრავლესობა ზედ მაფურთხებს. რა ვქნა, მე ვერავის მივაფურთხებ. დეე, ისევ მე მაფურთხონ! რა ბედნიერადა ვგრძნობ ჩემს თავსა, ღმერთო! რა კარგი მეგობრები მყვანან გვერდსა! აი ჯერ ეს ლოდები, სქლად მწვანე ხავსი რომ გადაჰკვრია; აი კიდევ ჩემს თავზედ პირყვითელი კლდე რომ დაყუდებულა და დამცქერის, მეხურება თავზედ მუზარადივით. ეს დევებივით ქორაფები როგორ აწვდილან ზეცად და მზის სხივსაც არ უშვებენ ჩემამდის! სქელი, გველებივით დაკლაკნილი ფესვები ჩემს უბე-კალთაში ჩაუწყვიათ. ორისა თუ სამის ვერსის სიგრძეზე ვარ მხოლოდ ბედნიერი და უცოდველი, მერე დამლევს, ჩამნთქავს უზარმაზარი მდინარე, დაიკარგება ჩემი სახელი, ჩემი ვინაობა. როგორც უნდა, ისე მათამაშებს. თითონ ხომ ღრიალებს, ბორგავს, აწყდება აქეთ-იქით, ანგრევს დედამიწას, გლეჯავს ხეებსა და მიათრევს, მეც იმასვე ჩამადენინებს. მაგრამ მაშინ მე ის აღარა ვარ, რაც ეხლა, ამ წამში, როდესაც პირველად კლდიდამ ვიბადები. ოჰ, ამ მდინარისაგან გული მაქვს გახეთქილი! რამდენჯერ აქ მესმის ხოლმე ხალხის ჟივილ-ხივილი: “დაარჩო წყალმა კაცი, უშველეთ, ღმერთი არავის გწამსთო!” ცოტა არ არის, მეც ბრალი მედება. ვაჰ, ჩემო თავო!

ნეტავი დამბადებელს ესე არ დავეწესებინე და სულ დაუსრულებლად მედინა, მერწყო მცენარენი, დედამიწის ლამაზი გული, მომეკლა კაცთა და ცხოველთათვის წყურვილი! რა ბედნიერად ვგრძნობ ხოლმე ჩემს თავს, როცა მე ჩავუვლი გასახმობად დამზადებულს ბუერასა და იგი თავს დამიკრავს, სალამს მაძლევს, თან თავისის ფოთლებისას კაბას მიკერავს. მერე რომ ჩადუნიანში ჩავრაკრაკდები და ისინიც გარს შემომერტყმიან და ტრფიალით მომძახიან: “გაუმარჯოს მთის წყაროს, გაუმარჯოსო!” ახლა ზვავისაგან წამოთელილს თხილებსა და ყურძნებს დავულბობ დამჭკნარს ფესვებსა და მაღლა ავახედინებ... ოჰ, ღმერთო, ღმერთო, ჩემს ამაგს რად აფუჭებინებ იმ ტიალს, აბეზარს, დაუდეგარს, მოუსვენარს მდინარეს! წუხელის რა ცუდი სიზმარი ვნახე!.. ღმერთო დამბადებელო, ჩვენო პატრონო, ჩვენო შემნახველო, კარგად ამიხდინე!.. ვნახე, ვითომ ვიღუპებოდი. გვალვა, დიდი გვალვა დამდგარიყო; ბალახნი, ხენი, ჩემნი მშობელნი, დამჭკნარიყვნენ, მეც დავმშრალიყავი თითქმის. ღაბუა, ლამაზი “წიფლისჩიტა” ჩამოფრინდა ვერხვის ტოტიდამ და უნდოდა ჩემს გუბეში ბანაობა, მაგრამ ვეღარ დაისველა მხრები და დაიწყო ტირილი. ვხედავდი ამას და გული მიკვდებოდა: ``სად წახველ, ჩემო მადლო-მეთქი”, - ვდუდუნებდი. დამჭკნარნი დიყი, შუპყა, შამბი, არყი, ცაცხვი და ურძანი, - ყველანი ერთად შფოთავდენ: - ``მივაშველოთ წყაროს წყალი, არ დაგვიშრესო!” მაწვდიდენ ფოთლებიდამ, ტოტებიდამ, ფესვებიდამ თითო-ოროლა ნამობით, მაგრამ ვეღარასა მშველიდენ. თანაც ვითომ მიწამ პირი მიყო და დაუსრულებელს უფსკრულში უნდა დავღუპულიყავ. შემეშინდა და გამომეღვიძა. გული მიკანკალებდა, შუბლზე ოფლი დამსხმოდა. ავიხედე, ნისლებით გაჭედილიყო ხევ-ხუვი. ქორაფმა ტოტები დამკრა, აკვანი დამირწია და დამდუდუნა: “ნუ გეშინიან, პატარავ, არ დაშრები, არ დაიკარგებიო!” ამ დროს, დღისით ფრთხილი და წინდახედული, ზურგზე რქებგადაყრილი, “ყელყურლამაზიანი” ირემი მოვარდა გაჩქარებით, დაეწაფა ჩემს წმინდა წყალს, დალია და გაძღა. მაშინ გულდამშვიდებულმა ვსთქვი: - ”არა ვარ გამშრალი, არაო!”.


1888 წ.
Back to top Go down
Guest
Guest



PostSubject: Re: ვაჟა–ფშაველა   Thu Dec 24, 2009 3:34 pm



ვაჟა-ფშაველა

შვლის ნუკრის ნაამბობი


I
პაწაწა ვარ, ობოლი. ბედმა დამიბრიყვა: ცუდ დროს დავობლდი; ტანზედ მაცვია პატარა, მოკლებეწვიანი, თეთრის თვლებით მოწინწკლული თხელი ქათიბი. ჯერ რქები და კბილები არ ამომსვლია, ჩლიქებიც არ გამმაგრებია.

გზადაკარგული დავდივარ. აი დახედეთ ჩემს სისხლიან ფეხსა, - ეს წყლის დასალევად რომ ჩავედი ხევში, მაშინ ვიტკინე... გული მიწუხს... გული... საბრალო დედაჩემი! მანამ დედა მყვანდა ცოცხალი, სულ ალერსში ვყვანდი: ძუძუს მაწოებდა, მიალერსებდა, მაფრთხილებდა. რაღა მეშველება მე საბრალოს ეხლა! ძუძუს აღარა ვწოვ, მხოლოდ ბალახის ნამსა ვსუტავ დილით და საღამოთი, როდესაც ნამია, და რძის ნდომას იმითი ვიკლავ. უპატრონო რომ ვარ, სულ მეშინიან, ვკანკალებ, მუდამ დღე სიკვდილს ველი, გზაარეული დავეხეტები... ღმერ-თო, რამდენი მტერი გვყავს!

წეღან ველის პირად გავედი დაღონებული... იქით-აქეთ თვალს ვავლებდი. უცებ ჩემს თავზედ ჭექა გაისმა. ავიხედე მაღლა: მხრებ-შეკუმშული, ნისკარტდაღებული, უზარმაზარი ლეგა ფრინველი მოდიოდა პირდაპირ ჩემკენ. მე, შეშინებული, ტყეში გადავხტი. წამოვიდა ის წყეული ფრინველი, ტანი ვეღარ შეიმაგრა და ჩემს ნადგომ ადგილს დაეცა. ჟრუანტელი მივლის, როდესაც იმისი მოკაკული ნისკარტი და ალმასივით ბრჭყალები მაგონდება. პირდაპირ მოვიდა და, იქ რომ არ დავხვდი, ბალახებზედა და მაყლოვანზედ მხრებით ტყლაშუნი გაადინა. მიავლ-მოავლო საზარელი ყვითელი თვალები, ეწყინა ჩემი გაქცევა, აიწია, ძლივს განთავისუფლდა, კინაღამ მაყვლებში ჩაება. მე ერთს ხეს ვეფარე და იქიდან გულის ფანცქალით ცალის თვალით გავყურებდი.

გენაცვალე, ტყეო! შენ ბევრს მშველი, თორემ აქამდის ჩემის ქათიბის ბეწვიც არ იქნებოდა! გული მეუბნება, რომ მტრის მსხვერპლად გავხდები. ჯერ მე გამოუცდელი ვარ, მხოლოდ ერთი კვირა ვიყავი დედასთან. ის მასწავლიდა, ვინ იყო ჩემი მტერი და ვინ მოკეთე. ეხლა ვინღა მასწავლის? სულ შამბში ვწვები, ვიმალები, მუმლისა და კოღოებისაგან მოსვენება აღარა მაქვს. დედასთან კარგად ვცხოვრობდი, თავისუფლად ვსუნთქავდი...

მე და დედაჩემი, აგერ ტყიანი სერი რომ წამოწოლილა და აქეთ-იქით ხევები ჩაუდის, იქ ვცხოვრობდით, მუდამ დაჩრდილულნი გაბურულის ტყით; უხვედრი იყო ჩვენი ბინა. დედაჩემი დაწვებოდა ხოლმე გორაკზე, მე გვერდით მოვუწვებოდი. სამივე მხრიდამ ხეები გვეფარა, მეოთხეს თვითონ გაიყურებოდა. ხანდახან ყურებს დააცქვეტდა, მე შევყურებდი და ვბაძავდი იმის ქცევას, ჩემს პატარა ყურებსაც ავცქვეტდი. სამჯერ უჩვეულებრიო ხმაურობა შემოგვესმა: ის არა ჰგვანდა არც წყლის ჩხრიალს, რომელიც მუდამ მესმის, არც შაშვის ფაჩუნს, არც კოდალას რაკუნს, არც კიდევ ხმელის ხის წვერიდამ ჩამოვარდნილ ტოტის რახუნს და არც ნიავისაგამ გაშრიალებულ ფოთლების ხმას... ეს შევნიშნე მე: რა წამს ამ უცხო ხმას გაიგონებდა დედაჩემი, ზე წამოვარდებოდა და მეტყოდა: “შვილო! მომყე, მე მომყეო!..” გაიქცეოდა და მეც მივხტოდი, რაც ძალი და ღონე მქონდა; არც ვიცოდი და არც მესმოდა, თუ ვის უფრთხოდა. ეხლა-კი ვიცი... ოჰ! რამდენი მტერი გვყავს! ოჰ, ადამიანო!.. რატომ არ გებრალები მე, პატარა? რატომ არ მაძლევ თავისუფლებას, რომ გულდასვენებულმა თავისუფლად ვიარო, ვთელო ლამაზი მწვანე ბალახი, გადავდგე სერზედ და დავსტკბე საღამოს ნიავის სიოთი?!

ვერ გავცილებივარ ტყეს. თუ გავედი ველად, უნდა ტყის პირს არ მოვცილდე, - მაშინაც ნახევარი სიცოცხლე მაკლდება! სულ აქეთ-იქით უნდა ვიყურო, ვეფარო ხეებს, კლდეებს, ბალახებსა და კანკალით ვჭამო საჭმელი, შიშისაგან ზეზეურად უნდა დავდნე!.. რას გიშავებ, ადამიანო, მითხარი, რას? რა დაგიშავა საბრალო დედაჩემმა, რა შეგისვა, რა შეგიჭამა, რომ მოჰკალი და უპატრონოდ დამაგდე, დამაობლე?! ოჰ, ადამიანებო! თქვენ ხერხსა და ღონეზე ხართ დაიმედებულნი და ჩვენი ჯავრი არა გაქვსთ... არა ჰგრძნობთ, რომ ჩვენც გვიყვარს თავისუფლება, არა ჰგრძნობთ თქვენის შეუბრალებელის გულით, რომ ჩვენც გვიყვარს სიცოცხლე, ბუნება: ფოთლის შრიალი, წყლის ჩქრიალი, რომელსაც სულგანაბული ეგრე ხშირად ყურს ვუგდებ ხოლმე, ბალახის ბიბინი და ტყის ცხოველებთან ერთად ნავარდობა... შენ-კი, ოჰ, ადამიანო!.. თვალებდასისხლიანებული, გაფაციცებული დამეძებ მე და ჩემს ფერს სუსტსა და უპატრონოს ათასს სხვას... იარაღი გაქვს, მოგვეპარები, მუხთლად გკვრავ ტყვიას და გამოგვასალმებ წუთისოფელს...


II
როგორ არ უნდა მეშინოდეს?.. ჯერ სულ ერთი კვირაა, რაც მე წუთისოფელს ვხედავ, და რამდენი შიში და ვაება გამოვიარე! გუშინწინ წვიმიანი დღე იყო. სიცოცხლითა და სიმშვენიერით აღსავსე დედაჩემი წიფლის გვერდზედ იდგა და გემრიელად იცოხნებოდა... მეც გვერდით ვუდექი, მიხაროდა დედასთან დგომა, მტერი და სიკვდილი არც-კი მაგონდებოდა დედის იმედით. ხშირის ფოთლებიდამ წვიმის ნამი კამკამით ჩამოდიოდა... მე თავს ვუშვერდი, რომ სასიამოვნო წვეთებს გავეგრილებინე.

- არ გიამა, შვილო? - მკითხავდა დედა.

მე თავს ვუქნევდი და ვხტოდი, ხან ძუძუებში ვბურჩქნიდი.

ჩვენს წინ ერთ ხმელ ხეს გარშემო კოდალა ევლებოდა და ისე მაგრა უკაკუნებდა, რომ მიკვირდა, - დედაჩემი ამოდენაა და არ შეუძლიან ეგრე ტყის გახმაურება, როგორც ამ პატარა ჩიტს მეთქი! უვლიდა გარშემო ხეს ფეხების ფხაკუნით და ხან ერთსა და ხან მეორე ადგილას ჩაჰკრავდა ნისკარტს... კოდალას ცელქობას მე სიხარულით შევყურებდი; უცებ “ჩხი!” “ჩხი!” მომესმა. მივიხედე გვერდზე: თავზედ ერთი ჩხიკვი გვევლებოდა. “თავი მომაფარეო, - მითხრა დედაჩემმა, - თორემ ჩხიკვი თვალებს დაგთხრისო!..” მე თავი მოვაფარე. დედაჩემი იგერებდა თავით ამ საძაგელს. ჩხიკვი ჩემკენ იწევდა; ბევრი იცოდვილა, მერე დაგვანება თავი, თავმოკატუნებული წიფლის ტოტზე შესკუპდა და მოჰყვა კნავილს. იმისი ხმა სწორედ ჩემს ხმასა ჰგვანდა. დედას გაეცინა და მითხრა:

- დიდი ეშმაკი რამეა, შვილო, ეგ ჩხიკვი, გაუფრთხილდი!.. შენისთანა პატარა ნუკრებს ძლიერ ემტერება, შვილო... კრუსუნსა და კნავილს მოჰყვება და ახლო-მახლო რომ შენისთანა ბრიყვი და გამოუცდელი ნუკრი შეხვდეს, ბანს მისცემს, გადაეძრახნება, მაგასაც ის უნდა: მიახტება და თვალებს გამოსჩიჩქნის!..

მე ტანში ჟრუანტელმა დამიარა...

- ხმასაც არ გავცემ, დავემალები მაშინათვე!

- ჰო, ეგრე, ეგრე, შვილო! მანამ დედა ცოცხალი გყავს, ნუ შეგეშინდება; როცა მე აღარ გეყოლები, მაშინ სიფრთხილე გმართებს!

ოჰ, რამდენი გამოცდილება მაკლია ჯერ კიდევ მე, საცოდავსა!..


III
ერთხელ ძლიერ დაცხა. დედაჩემი საწოლიდამ ადგა და მითხრა, წყალზე წავიდეთო. წავედით, დავყევით წვრილიანს სერს, ჩავიარეთ შამბზე და ჩავედით ხევში. ხევი ღრმა იყო, მზის სხივები ვერ ჩასწვდომოდა, აქეთ-იქით ნაპირებზე ხეები ერთმანერთზე გადაკვანძულიყო წვერებით. ხის ძირებზე, იქვე ხევის პირად, ჟოლის ფესვები იყო ამოსული, წითლად თავი დაეხარათ და გადმოჰყურებდნენ წყლის დენას. ცივი ანკარა ხევი მოჩუხჩუხებდა გალიპულს ქვებზე, ერთის კლდიდამ მეორეზე გადადიოდა და გუბდებოდა. დედაჩემი მივიდა და ჩადგა შიგ გუბეში. მე ძლივს დავდიოდი ქვებზე, ჩლიქები მტკიოდა.

- მოდი, შვილო, ჩადექ წყალში, საამურია სიცხეში წყალში დგომა.

მე მივედი და კრძალვით ჩავსდგი ჯერ ერთი ფეხი; წყალი საშინლად ცივი იყო და გადმოვხტი ისევ უკან.

- ცივია, არ შემიძლიან დგომა.

- არაფერი გიშავს, უნდა ეხლავე შეეჩვიო, შვილო!

ცოტა ხანი დავდექი წყალში, და მერე გამოვბრუნდით უკან. ჩვენს ზევით ნაკაფიანებში ხმაურობა ისმოდა.

ეგ საშიში ხალხი არ არის, მითხრა დედამ. ერთი დედაკაცი და პატარა ბალღია. ჩვენი მტერი ეგრე არა ყვირის. ჩვენ მაინც სიფრთხილე გვმართებს: ისე წვრილიანზე ავიაროთ, ველის პირად ნუ გამოუჩნდებით, ნუ დავენახვებით.

დედაჩემი წინ წავიდა. მე გულმა არ მომითმინა და გავხედე; ტანი დავმალე, მხოლოდ თავი გამოვაჩინე. ამ დროს ქვეიდამ ხმა მომესმა: “ვაი, ვაი, დედილო, მგელი, დედილოჯან, მგელი!”

- ნუ გეშინიან, შვილო, გენაცვალე. აბა სად არის, დამანახვეო? - ჰკითხავდა დედა. - აგე, ყურები არ გადმოუცქვეტია, ადამიანო, ტყიდამ! - თვალცრემლიანი უჩვენებდა ბავშვი თითით ჩემზე.

- უი, შენ კი გენაცვალოს დედა, მგელი-კი არ არის, შვლის ნუკრია, შვილო! ქა, რა ლამაზია!

- დავიჭიროთ, შენი ჭირიმეო, - ეუბნებოდა პატარა დედას და თან მოუთმენლად ემზადებოდა ჩემკენ გამოსაქცევად.

- არა, გენაცვალოს დედა, ცოდოა, შვილო, როგორ იქნება, განა მაგას არა ჰყავს დედა! ხომ უნდა იტიროს იმან თავის შვილზე!

მე სულგანაბული ყურს ვუგდებდი და მიამა, რომ გავიგონე ერთადერთი სიტყვა ჩვენის შებრალებისა. მე კიდევ მინდოდა ყური მეგდო, მაგრამ დედაჩემი დაბრუნებულიყო, მოირბინა და მითხრა:

- ჰაი, შე ბრიყვო, გჯერა, რასაც ეგენი ამბობენ?! რას უყურებ იქა? წავიდეთ ჩქარა, მომყე! ეგენი წავლენ, ასწავლიან მონადირეს ჩვენს ბინას და გამოგვასალმებენ სიცოცხლეს.

საბრალო დედაჩემი წინადვე ჰგრძნობდა, რომ ისე იქნებოდა.


IV
შეკუნტრუშდა დედაჩემი, შევკუნტრუშდი მეც და გავსწიეთ ზეითკენ სკუპ-სკუპით. სულ ბოლო დროს მხოლოდ ეს-ღა გავიგონე: “უი, დედაც იქა ჰყოლიაო!”

შევუდექით შამბიანს, ბუერიანს გვერდობს, ბუერის ძირები ცივის წყაროებით იყო მორწყული. აქა-იქ ლაფზე ეტყობოდა ჩემსაებ პატარა ნუკრის ნაფეხურები. საშინლად ცხელოდა. ვწუხდით. დავწექით ბუერებში. იმისი განიერი ფოთლები არ გვაკარებდნენ მწვავე მზის სხივებს. უცებ გარშემო შემორტყმულ მთების წვერებიდან ამოცვივდნენ ღრუბლები, შეიყარნენ ერთად. ცამ დაიგრიალა, იჭექა, ელვა გაიკლაკნა.

წვიმა სვეტ-სვეტად ჩამოდგა გაღმა სერებზე, მალე ჩვენს გარეშემოც ხის ფოთლებსა და ნამეტნავად ბუერებზე დაიწყო ტლაშა-ტყლუში. ისეთი ხმაურობა დადგა, თითქოს ტყე და მთა-ბარი იქცეოდა. ყველა სულდგმულმა ხმა გაკმინდა: ჩიტები ვეღარ ჰბედავდენ ჭიკჭიკს, ცელქობას... საძაგელი ჩხიკვი, რომელიც ისე მაშინებდა წინათ, ეხლა სრულებით არ მეჩვენა ისე საზარელი; დამჯდარიყო წიფლის შიმელაზე, მიეხუჭა თვალები და ნისკარტიდამ ცინგლი ჩამოსდიოდა, მხრები საცოდავად ჩამოეშვა. იმის ახლოს იჯდა გულწითელი ჩიტი, “წიფლის-ჩიტა” უწყინარი, უვნებელი, ღაბუა. მშვენიერად მიეხუჭა თვალები! მოფრინდა “წიპრანა” და “წრიპ, წრიპ!” შესძახა. ჩხიკვს შეეშინდა, გაახილა თვალები, გაუსკდა გული, მიასკდა ხან იქით, ხან აქეთ, უშნო “ჩხიი, ჩხის!” ძახილით. მე გამეცინა. წინათ ყველაზედ ღონიერი ის მეგონა, ეხლა-კი გავიგე, რაც შვილი ბრძანებულა.

გადაიქუხა. ჩიტებმა მორთეს ერთხმად სიმღერა. ბალახებმა და ხის ფოთლებმა სიხარულის ცრემლს დაუწყეს ფრქვევა. დედაჩემს ნაწვიმზე სიარული უყვარდა... წავიდოდა ველად და მეც თან გამიყოლიებდა. ეხლაც წავედით, შევუდექით ველის პირებს, გავსწიეთ მთისკენ, ტკბილი ხმა ისმოდა სალამურისა. მთის ძირზე გაშლილიყო ცხვარი და ტკბილად სძოვდა ახლად დანამულს ბალახს. მზე გორის პირას იყო ჩამალული ნახევრამდე. იმისი მკრთალი სხივები მხოლოდ მთებისა და ტყის წვერებს ეთხოვებოდა.

გორის პირზე ზევით მხრივ იჯდა ნაბადწამოხვეული მეცხვარე და შეექცეოდა სალამურს. იმის გვერდით წამოყუნტებულიყო ბანჯღვლიანი, საზარელი შესახედავი ძაღლი; ცოცხლად აყოლებდა თვალებს ცხვრის ფარას და ხანდახან აჩერდებოდა ალერსიანად თავის პატრონს.

- ცუდს ადგილას მოვედითო, - მითხრა დედაჩემმა, - მეცხვარე უიარაღოა, იმისი ნუ შეგეშინდება, მაგრამ ის ძაღლი დაიყრის ჩვენს სუნს და იქნება გამოგვეკიდოსო. მობრუნდი უკან. თვალი გეჭიროს: თუ ჩვენსკენ გამოიქცა, მე დავენახვები და შენ ბალახებში ჩაიმალეო. ჩვენს დანახვაზე ცხვარი წაფრთხა და დაიწყო ჩვენკენ ყურება. მე ხშირსა და დაბერებულის არჯაკელის გროვაში ჩავიმალე და არ ვაშორებდი თვალს იმ კუდბუთქვა ძაღლს... ცხვრის დაფრთხობა და ძაღლის წკმუტუნი ერთი იყო. სცქვიტა ყურები და გამოექანა ჩემკენ...

მეცხვარემ დაგვცა კივილი. მე ავკანკალდი. დედაჩემს შეასწრო თვალი და გაექანა იმისკენ. დედაჩემი გასრიალდა და ერთს წამს დამეკარგა თვალიდამ. ცრემლი მომერია, გული მომიკვდა: ვაიმე, დედავ, თუ დაგიჭიროს მაგ წყეულმა! დიდი ხანი მესმოდა ბრაგა-ბრუგი და ხევიდამ ქვების ჩხრიალი.

ვაიმე თუ დაიჭირა დედაჩემი და თავის ალმასის კბილებით სწეწს! დაბინდდა. მეცხვარემ მოუსტვინა ცხვარს და შეაყოლა ბინისაკენ. გულის ფანცქალით ვადევნებდი თვალს იმის მოძრაობას. საწყალს ცხვრებს სცემდა ზოგს დიდის კომბლით და ზოგს ქვებს ესროდა. ერთს პატარა ჩემოდენა ბატკანს მიარტყა ქვა, საბრალო წაიქცა და საცოდავად დაიწყო ფეხების ქნევა. მეცხვარე ავიდა ზევით და დაუწყო ძახილი “ყურშიას”. ცოტა ხანს შემდეგ, ცის ტატანზე დავინახე, რომ იმისი ყურშია, წითელ-ენაგადმოგდებული, ედგა პატრონს გვერდით.

მე მეშინოდა; ვინ იცის, ჩემის დედის სისხლით აქვს-მეთქი გამურული ლაშ-პირი. დაბნელდა, დაუკუნეთდა. ხმაურობა აღარსაიდამ ისმოდა. რა იქნა დედაჩემი? იქნება ვეღარ მიპოვოს, თუ ცოცხალია?

ცოტა ხანს შემდეგ ხავილი შემომესმა. დედიჩემის ხმასა გვანდა. მეც გავეხმაურე. საბრალო აფორთქლებული მოიჭრა ჩემთან.

- აქა ხარ, შვილო? ნუ გეშინიან, შენი დედა ცოცხალია. ძაღლი და მგელი ვერაფერს დააკლებენ... ცოცხალი ხარო? - მკითხავდა.

- ცოცხალი ვარ, - ვუპასუხე მე.

მიალერსა დედამ... ნეტა ვის შევსტირო, ვის შევეხვეწო, ვინ არის ისეთი ძალუმი, რომ დედიჩემის თვალებში ჩამახედოს, დამატკბოს იმისის ალერსით.

როგორ უნდა მოვინელო ეს ჯავრი? ნეტა სისხლის მსმელ მტერს მეც მოვეკალი! რისთვის დავრჩი მე ცოცხალი!?

წინა დღეს ცოცხალს, მშვენებით სავსეს ჩემს ნუგეშს შევსტრფოდი, და რა მომაგონებდა, თუ მეორე დღეს დამეკარგებოდა სამუდამოდ!


V
მთელი ღამე დავდიოდით ველზე, აღარ გვეშინოდა; გავედით სვილში და ტკბილად შევექცეოდით. თენება დაიწყო, მივიქეცით ტყეში. წყეული იყოს იმ დღის გათენება. ველზედ სქლად იწვა ბალახი. ველში იდგა ორი-სამი ძირი ბალი; ჯგუფ-ჯგუფად ეხვეოდენ ჩიტები, შაშვები; ჟივილ-ხივილი ისმოდა; ზოგნი მოდიოდენ და ზოგნი მიდიოდენ, მიეზიდებოდენ შვილებისათვის საზრდოს. დედამ გამაფრთხილა და მითხრა: საშიშია ამ დროს სიარული, ჩვენი მტერი ნაწვიმზე დაგვეძებს, აქეთ-იქით თვალი გვეჭიროსო.

ეს იყო უკანასკნელი გაფრთხილება დედიჩემისაგან, დედაჩემი სწუხდა, თითქოს სიკვდილსა ჰგრძნობდა. მოჰკვნეტდა ერთს ფოთოლს და გაუყუჩდებოდა.

ჩვენ ზევით იყო დგნალები, ერთმანერთზე მიწყობით ამოსული. იმათ წინ იდგა სამი თუ ოთხი შეკუმშული და აწურწუტებული არყი.

უცებ, როგორც ცის ჭექამ, იგრიალა თოფმა. იმის ხმამ დაიარა მთები და კლდეები, ხის ფოთლებმა და მცენარეებმა კანკალი დაიწყეს, ბოლი გაერთხა ნამიანს ბალახზე. დედაჩემმა ერთი-კი ამოიკვნესა და წაიქცა. ვაიმე! მე იქვე გავისხიპე. დედაჩემი მიგორავდა, ვხედავდი, თავქვე და სისხლიანს კვალს სტოვებდა ბალახზე. არყების უკანიდამ გამოხტა ახალგაზრდა ბიჭი, ლეგა ჩოხის კალთები აეკვალთა. “გაუმარჯოსო!” დაიძახა და სასწრაფოს წკრიალით გამოეკიდა დედაჩემს უკან. საწყალი დედაჩემი ცდილობდა ადგომას, წამოიწევდა ხოლმე, მაგრამ ისევ ჩაიხვეოდა მუხლებში. დაეცემოდა და გაგორდებოდა. მე მოვკვდი, ტანში დავიშალე, როდესაც შეჩვენებულმა მონადირემ ამოიძრო პრიალა ხანჯალი და გამოუსო დედას ყელში. სისხლმა იფეთქა და გადაერწყია ხეებზე. ვაჰმე! სულ ცხადად ვხედავდი, მაგრამ რითი ვუშველიდი მე, საცოდავი?! აგერ ძუძუებზე, იმ ძუძუებზედ, რომლებსაც მე ვწოვდი, დაუსო ხანჯალი და გამოშეშხა. შეიდო კისერზედ და გასწია. მე დავიწყე ტირილი. გული შემიწუხდა. მას აქეთ ცოცხალ-მკვდარი ვარ; ვტირი და ეს არის ჩემი ნუგეში; დავდივარ და შევსტირი ხეებს, მთასა და კლდეებს, დავსტირი წყალსა და ბალახს, მაგრამ ჩემთვის დედა არა ჩნდება, დედაჩემს ვეღარა ვხედავ, ვარ ობოლი და, ვინ იცის, ვინ დამეპატრონება, ვინ შეიღებავს ჩემის სისხლით ხელებს?!


1885 წ.

Back to top Go down
Guest
Guest



PostSubject: Re: ვაჟა–ფშაველა   Thu Dec 24, 2009 3:35 pm

სვავი

I
ზაფხული იყო. მთა მწვანდებოდა. მაღლა მწვერვალებზე-ღა მოჩანდა თოვლი, დაბლა ხევებში - ზვავი. მწყემსებს გაერეკათ მთაში საზაფხულოდ ცხვარი და ძროხა, მაგრამ ბედს ემდუროდენ: ჭირი გაჩნდა, აუარებელი ცხვარი და ძროხა ილეოდა, იღუპებოდა; გატყავებას ვეღარ ასწრობდენ; მრავალს წყლის ნაკადულებს სისხლის რუები მიმატებოდათ. ხევებში ზვავებზე, ბინების, ფარეხების გარშემო ოხრად ეყარა მძოვრი. ფრინველთ და ნადირთ სანატრელი დრო დაუდგათ: ფარფაშობდნენ უზარმაზარი სვავები, ყაჯირები, ორბები, ყვავ-ყორნები; დამაძღრები, ლეშით გათოშილები, იქვე ახლო-მახლო კლდეებზედ სხდებოდენ, ფეხებით, ფრთით თან მიჰქონდათ სისხლი და ასისხლიანებდენ კლდის დეკას, ქუჩს, ურძნიანებს.


II
ერთი გამაძღარი სვავი კლდის თავზე იჯდა. სიმაძღრით ძლივსღა ქშინავდა, მაგრამ თვალებს უფრო მამაცად ატრიალებდა და სულხარბად დასჩერებოდა უფსკრულში ლეშის გროვას. - ხა, ხა, ხა! - სთქვა მან სიცილით ბოლოს, - უყურე, აბა, უყურე იმ ბრიყვს, იმ საცოდავს, იმ მატლს, იმ ბეჩავს! ნეტავი ერთი ლუკმა მაინც გამოვიდოდეს და მერე ეთქვა ჩემზე აუგი სიტყვა, მერე დავეძრახე. ღმერთმა შემარცხვინოს, სასწორზე აგვწონეთ, ძმაო, თუ ორი ათასი ბულბული არ ავიწონო. ჰაერში რომ შევინავარდებ, გავშლი განზე მხრებს, ათასი ვერსიდამაც კი დამინახავს ადამიანის თვალი და იმ მლივს, თუ თავს არ წაადეგ ვერც კი დაინახავ თვალით; მფრინავი არავის უნახავს, თურმე ჯაგებში, ბარდებში ძვრება და რაღაცას ჟღურტულებს და ამისთვის აქებენ. ჟღურტულებს თურმე მძინარა, თვალებდახუჭული. ჩემი თვალების ტოლა არც კი არის, რომლებიც არადროს არ მეხუჭება და მუდამ მზად მიჭირავს საჭმლისა და მძოვრისკენ. ის კი ჟღურტულებს და ჟღურტულებს, საჭმელ-სასმელი არც კი აგონდება და თანაც ჩემს წყევლა-კრულვას დასძახის არემარეს...

- “ყრაანტ, ყრაანტ”! - მოისმოდა. სვავისკენ მოსეირნობდა შავი ყორანი. ჯერ გაეთამაშ-გამოეთამაშა გულზვიადად მჯდომარე სვავს, ფრთაც გაუტყლაშუნა ფრთაზე, უნდოდა ზეზე წამოეგდო, მაგრამ სიმაძღრით დამძიმებული სვავი რომ ვერ დასძრა ადგილიდან, მის გვერდით შორი-ახლო დაეშვა და ჩამოჯდა კლდეზედ.

- ყორანავ, ყორანავ! - მიუბრუნდა სვავი ყორანს და მედიდურის კილოთი დაუწყო კითხვა: - როგორაო? რას მიამბობდი იმ დღეს ბულბულზე, ლამაზად მღეროდაო? ნეტავი მეც ბულბულად მაქციაო?! უჭკუოვ, უტვინოვ!

- ჰო, იმასვე გიამბობ, რაც მიამბია შენთვის: მისი მღერა არ დამავიწყდება ჩემს სიცოცხლეში, და არ დაიჯერებ, მისი სიმღერის გაგონება აგერ იმ ლეშის გროვასაც კი მირჩევნია.

- აბა როგორ იყო, როგორ? მიამბე! - დაეკითხა კვლავ სვავი.

- მშვენივრად გალობდა, მშვენივრად! რამდენჯერ გავმძღარვარ ლეშით, სხვადასხვა ცხოვლისა თუ ფრინვლის ხორცით, ჩემს სიცოცხლეში ისეთი სიამოვნების წამი არ გამომივლია; მაშინ კი, როცა ბულბულის მღერას ვუგდებდი ყურს, ჩემმა გულმა ფეთქა დაიწყო, მისი ძგარა-ძგური, ხმაურობა თითონ მევე კარგად მესმოდა. მთელი ღამე არ დამდგარა, არ დაუსვენია. მთელი ჭალა იყო და ის.

- შენ ღამე ჭალაში რა გინდოდა? - ამბობდა სვავი გაჯავრებით.

- მინამ მთაში ლეში გაჩნდებოდა, ბარად დავდიოდი სადავლოდ. სანოვაგეს, ღვთის წინაშე, ბევრსაც ვხვდებოდი. დამეზარა მთაში წამოსვლა და ერთი ღამე ჭალაში ვათიე ერთ უზარმაზარ ბოკვზე. იმ ღამეს გავიგე ის, რაც ჩემს სიცოცხლეში არ გამიგია და იქნება კიდევ ვეღირსო ბულბულის ხმის გაგონებას. ამაღამაც იქნება წავიდე, აღარა მშია და არაფერი. წავალ, დავჯდები იმავე ბოკვზე და დავუგდებ ყურსა, დილაზე კი აქვე გიახლებით. იმავე ხეზე, მეორე ტოტზე, ყვავი იჯდა. თუმცა უგუნებოდ ბრძანდებოდა, მაგრამ თვითეულს სიტყვას ის მითარგმნიდა; მე მხოლოდ ხმა მომწონდა, სიტყვები კი არ მესმოდა. ყვავს ბულბულის ენა კარგა სცოდნოდა და დაწვრილებით მითარგმნიდა. განა არ იცი, ზამთარ-ზაფხულ ბარადა გდია და ადვილად შეისწავლიდა.

- რას გითარგმნიდა, რატომ მეც არ მეტყვი? - სთქვა კვლავ სვავმა.

- ბევრს რასმე, ვინ მოსთვლის! ყველა ვერ დავისწავლე, - უთხრა მას ყორანმა. -ცოტა რამ კი მახსოვს. აი თურმე რასა მღერის ბულბული: “ამოდით ყვავილნო, შვენიერნო, ტურფანო, დედამიწის ანგელოზნო, თქვენ დაგედევით მტლედ, თქვენ გენაცვალეთ. უთქვენოდ ღმერთმა ნუ მომცეს ერთის დღის სიცოცხლე, თქვენა ხართ, თქვენა, ჩემი სიცოცხლე. ტყეო, დედამიწის გვირგვინო, მუდამაც იხარე ფოთოლით და ნაყოფით, მუდამ მწვანობდე, მუდამ ჰლაღობდე და მე, საბრალო შენი მგოსანი, გიმღერდე, ვაქებ-ვადიდებდე შენს შვენებას, შენს შემოქმედს. უმანკოება შენი ნუმც შეიბღალება რაიმე ცოდვით, რომ არ მატირო მწარედ, გული არ დამიდაგო!

“წყარონო, წმინდად, ანკარად მდინარნო! რძედ გადენსთ ბუნება, რათა ყველა ცხოველს მოუკლათ წყურვილი, დასაჭკნობ-გასახმობად გამზადებულნი მცენარენი მორწყოთ, გაახაროთ, გაანედლოთ, თავი მაღლა ააღებინოთ; ნუ დაივიწყებთ, თქვენი ჭირიმე, უკანასკნელ მატლს, უკანასკნელ ჭიას, რადგან იმასაც სიცოცხლე სწყურია. ნურც დაიშრიტებით: იდინეთ, იწანწკარეთ. თქვენ რომ გხედავთ, ჩემს გულში წმინდა გრძნობა და დიადი სიყვარული თქვენსავით წანწკარებს. უფალო, ღმერთო, აკურთხე წყარონი, აკურთხე ყვავილნი, დამილოცე ტყე, თქვენს მადლს და დიდებას ვეთაყვანე!

“მზეო, ყოველის არსის ნუგეშო, გაათბე, გაახარე ყველა შენის მადლიანის სხივით, ხოლო ნუ დასწვავ, ნუ დაჰგვალავ, ნუ გააფუჭებ კაცის და ბუნების მარჯვენის ამაგს; შენ, ნიავო ციურო, მოეშველე მზეს, ერთად შეზავდით და თესეთ მადლი ქვეყანაზე! ძალნო ბუნებისანო, მოგროვდით ჩემთან, მოისმინეთ მუდარა ჩემი: აგერ სოფლები, აგერ ქოხები, იქვე ობლები, უბადრუკნი, ბეჩავნი ტირიან. მიეშველეთ, მტირალი გააცინეთ, მშიერი გააძღეთ, თქვენს ძალასა და მადლსა!.. ახ, საბრალონი! რამდენი ტირის, რამდენი ოხრავს და იმათი ცრემლი კი ჩემს გულში ზღვასავითა გუბდება, მე სულს მიხუთავს, სიცოცხლეს მიწამლავს.

“რამდენი მწყემსი ტირის და იმათ სარჩოს ითრევენ სვავნი და ყორანნი, უმსგავსნი, უმადლო, უკეთურნი ფრინველნი, სხვისა ცრემლით თავის მასაზრდოვებელნი, სხვის საფლავზე მოკიჟინენი. მზარავს და მშხამავს იმათი მოგონება”. და სხვა და სხვა.

- რაო? სვავნი და ყორანნიო? - სთქვა სვავმა მრისხანედ: - იმისმა მზემ, სვავი და ყორანი იმის ცალი და ანათალი არიან, იმასავით მარტო ჟღურტულებენ და ვერ სიამოვნებენ ამ წუთისოფლის სიამოვნებით. რა ღმერთი გაგიწყრა, რომ მაშინვე არ გადაუხტი და თავი არ გაუჩეჩქვე იმ წუწკს, იმ უბადრუკს, იმას! იმდენს ვალაპარაკებდი განა ჩემს თავზე, მე რომ იქა ვყოფილიყავი?! არამი არ იქნებოდა მაშინ ჩემი სიცოცხლე ჩემს თავზე, თუ მაშინვე არ გავგლეჯდი შუაზე?

- ეგრე პირდაპირ რომ ეთქვა მშრალის სიტყვით, მეც ბარემ იმას ვუზამდი, მაგრამ ისე ლამაზად, მოხდენით ამბობდა, რომ გავშეშდი, კლანჭები ხის ტოტზე მიმეწება, ნისკარტი გამიშეშდა, დამამონა, დამაუძლურა. დარწმუნებული ვარ, შენ რომ ყოფილიყავი ჩემს ალაგას, ხმას ვერ ამოიღებდი, კრინტსაც ვერ დასძრავდი. გავგლეჯდი კი არა, დღეს საღამოსაც იქვე უნდა წავიდე და კიდევ მოვისმინო ბულბულის მღერა და, თუ გნებავს, შენც წამობრძანდი. შენ ამოიყარე იმისი ჯავრი. ადვილია მისი მოკვლა, მისი დაჭერა. თვალდახუჭული გალობს მუდამ; დილით მე თითონაც ვნახე, თვალები ეხუჭა და ისე მოთქვამდა.

- მე წამოვალ, - სთქვა სვავმა, - და ავ დღესაც დავაწევ, გაჩვენებ იმის სეირს.

- აი ვნახოთ, მომყე, მაშ წავიდეთ! - სთქვა ყორანმა. - “ყრააანტ”, გაისმა, ყორანი აფრინდა და მასთან ალახლახდა სვავიც და გასწიეს ერთად.


III
ხშირ-ბინდმა დაჰკრა, როცა დიდს ჭალაში, დიდს ბოკვზე ორნივე, ყორანი და სვავი, ჩაეშვნენ, დალაგდენ მძიმედ და არხეინად დაიკეცეს მხრები.

კარგა დაღამდა. ყორანი თვალგაფაციცებული, ყელმოღერებული, მოუთმენლად ელოდა ბულბულის აჩქამებას. სვავს კი უმსგავსოდ ჩამოეშვა ჩინჩახვი, მოეკუმა ნისკარტი, გაეფართხა მხრები და თეთრს ტომარასავით იდვა ბოკვის ტოტზე.

- რატომ არ გალობს, სად ჯანაბას წასულა ის უმსგავსო, ოხერი? - სთქვა ბოლო დროს სვავმა, - დაუყვირე მაინც, რომ ხმა ამოიღოს.

- მოითმინე, ცოტა ხანს, მოითმინე, - უპასუხა ყორანმა, - მე რომ დავიყვირო, რას გავაგონებ და, ვინ იცის, ძალდატანებით იმღერებს კი?!.

ცოტა ხანმა გაიარა და ჯერ თითქოს კვნესასავით რაღაცა ხმა შემოესმათ.

- აგერ, აგერ, დაიწყო, დაიწყო! - სთქვა გახარებულმა ყორანმა, - დაუგდე ყური, ის არის, ისა, გალობს, დაიწყო, აბა ახლა შენ იცი, როგორ ამოიყრი ჯავრს!

კვნესას წკრიალი მოჰყვა ჯერ ნელა, ნელა, დინჯად და ბოლოს ამაღლდა ხმა ღვთიური.

სვავმა თავი აიღო და თვალები გაახილა. გაიჩმუჩნა. შუაღამემ მოატანა. ბულბული გალობდა და სვავიც “ოჰ, ოჰ, ოჰ, - იძახდა, - მართლაც, მართლაც გულსა ჰკოდავს, ყორანო!..”

გათენდა, შეეყარა ბინდი ნათელს, ყორანი მიაშტერდა სვავს და შენიშნა, რომ წუწიანს თვალებზე ორი ცრემლი მიჰკრობოდა, დაღვრემილიყო.

- აბა, ბიძიავ, რას აპირობ, მოჰკალი, თუ შეგიძლიან, რას გარინდებულხარ, გაჩუმებულხარ? - უთხრა თავმომწონედ ყორანმა.

- ფიქრებში წავედი, ფიქრებმა გამიტაცეს. აღარ მინდა დანაპირები.

- მე ხომ გითხარი, ვერაფერს გაუბედავ-მეთქი. ხომ გახსოვს?

- მახსოვს და არც გიტყუვნია, - სთქვა სვავმა ამოოხვრით.

შუადღე იქნებოდა, რომ სვავი და ყორანი დიდს ხევში ისხდენ გვერდის-გვერდ და ლეშსა წიწკნიდენ.


1896 წ.
Back to top Go down
Guest
Guest



PostSubject: Re: ვაჟა–ფშაველა   Thu Dec 24, 2009 3:37 pm

ჩემი წუთისოფელი

ვუძღვნი ჩემის მშობლების, დედა - გულქანის და მღვდ. პავლე რაზიკაშვილების ხსოვნას

I
ვასრულებ ჩემი მეგობრების თხოვნას, ვიწყებ ავტობიოგრაფიას, თუმცა-კი ამ თავითვე საჭიროდ ვრაცხ გამოუტყდე მკითხველს, რომ ყველაფერს, რაც მახსოვს ჩემის ცხოვრებიდამ, ვერ გაუზიარებ, ბევრი რამ უნდა დავმალო, ბევრი რამ უხერხულია სათქმელად თუ საწერად და ბევრიც უმნიშვნელო, ხოლო რასაც ვწერ, რაც კი შემიძლიან, ვეცდები სიმართლე დავიცვა, ვსთქვა ისე, როგორც იყო, უფერადოდ, გადაუჭარბებლად. ვგონებ ასეთს ავტობიოგრაფიას უფრო დიდი მნიშვნელობა უნდა ჰქონდეს კრიტიკისათვის და მკითხველისათვისაც, ვიდრე მოგონილს და ნაკეთებს.

ასე, ბატონებო, თუ ვისმე გეპრიანებათ ვინაობის გაგება და გაცნობა, არ დავიზარებ, მოგახსენებთ: მე ვარ წმინდა ფშაველი ჩამომავლობით, როგორც დედით, ისე მამით. დედა-ჩემი იყო ივრელი ქალი, სოფელ სხლოვნიდან, ფხიკლიანთ გვარისა, სადაც მოსახლეობენ დღესაც მისი ნათესავნი, სათემო გვარი ფხიკლეშვილებისა არის გაბიდოური. ღვიძლი ბიძა დედა-ჩემისა პარასკევა პირველი მოლექსე იყო ფშავში. იმან შექმნა სატირული ლექსები და დღესაც ყველა ფშაველი იმის ჰანგზე “ლექსობს”; საუბედუროდ, წერა-კითხვა სრულიად არ სცოდნია, რომ ქაღალდის წყალობით შენახულიყო მისი ნაწარმოებები, თუმცა მისი ლექსები დღესაც ცოცხლობს, იმათ დღესაცა მღერის ხალხი. ეს ლექსები ღრმა იუმორით არიან სავსენი. წერა-კითხვა არც დედა-ჩემმა იცოდა, თუმცა ბუნებით ფრიად ნიჭიერი იყო, შესანიშნავი მეოჯახე და მოწყალე, გლახის გამკითხველი, მეზობლის დამხმარე; დედი-ჩემის ქველობა დღესაც სამაგალითოდ არის დარჩენილი. ისე ჩავიდა საფლავში, რომ ერთს არავის ახსოვს იმას გაეჯავრებინოს, არა. გაჯავრებულს, მლანძღველს, რაც აქაურ დედაკაცებში ხშირი მოვლენაა, სიცილით მიეგებებოდა და სამაგიეროს გადაუხდელობით შეარცხვენდა, მოარბილებდა.

ერთმა შემთხვევამ სიბრალულისა და ქველობის გამო ერთხანად დაცინვის საგნადაც გახადა მეზობლების თვალში და მამაჩემისაგანაც დიდი სამდურავი მიიღო. რაც ჩვეულებრივი არ არის ფშავში, საიდანღაც მოსულიყვნენ ბოშები; დაენახა-რა დედა-ჩემს ეს შიშველ-ტიტველი ხალხი, ნახევრად ტიტლიკანა ბოშის ბალღები, დაეწყო ტირილი. ამის მეტად არ ენახა და არც გაეგონა. “ღმერთო, ეს რა საცოდაობა მოვიხილეო”, თურმე გაიძახოდა. გამოიტანა თურმე თავის ახალი კაბები და, რადგანაც ყველას მთელი არ შეხვდებოდა, თურმე ჰხევდა და ამ ნახევებს ურიგებდა: “აი ეს დაიკერე, ჩაიცვი შე ბეჩავო!..” ამ ამბავში რომ იყო დედა-ჩემი და ქველობას ეწეოდა, რამდენიმე ბოშა შეიპარა სახლში, გააღეს სკივრი და ოთხასი მანეთი ფული მოეპარათ... ეს მხოლოდ მაშინ გაეგოთ, როცა ბოშები სამშვიდობოს გავიდნენ... შინ დაბრუნებულს მამა-ჩემს გაეგო მათი ვინაობა და, როგორც ცხოვრებაში გასულს კაცს, ეცოდინებოდა მათი ზნე-ხასიათი, გაესინჯა სკივრი და, რა დაგიკარგავ, რას ეძებ! ეს ამბავი მამა-ჩემმა მოიტანა თელავში, სადაც მე და ჩემი უფროსი ძმა ვსწავლობდით სასულიერო სასწავლებელში.

ჩვენი სახლი ზედ გზის პირას იდგა და განუწყვეტლივ მიდ-მოდიოდა მგზავრი, თუ ფშაველი, თუ ხევსური. დედა-ჩემი არ უყურებდა იმას, ვინ შეძლებული იყო, ვინ მაძღარი, ყველა მშიერი ეგონა და ყველას უმასპინძლდებოდა: “დაისვენეთ, პური გემშევათ, შვილო!” - ეს იყო პირველი მისი სიტყვები შეხვედრის დროს. ამის გამო ჩვენ სახლში გამოულეველი იყო სტუმარი და უნდა ვსთქვა, რომ ჩვენი ოჯახიც შეძლებული იყო, რადგან მამა-ჩემი გარდა პირადის სამსახურისა, ვაჭრობასაც მისდევდა. რამდენიმე ადგილას დუქნები ჰქონდა და თელაველები ეყენა. მამა-ჩემიც თუმც არ იყო ხელგაშლილი და კიდევაც უშლიდა დედა-ჩემს: “ნუ წააღებინე სახლი, შე უბედურო, ქარსა და წყალსაო,” - სტუმარი მაინც უყვარდა... ეს პატარა ტანის კაცი განხორციელებული მხნეობა, ენერგია იყო, ამასთანავე იშვიათი ნიჭის პატრონი, ორატორი, ცნობისმოყვარე და მწიგნობარი. გარდა სასულიეროსი, ქართულ ენაზე წიგნი არ მოიპოვებოდა, იმას არ შაეძინა, არ წაეკითხა. დღე და ღამეს, რომ იტყვიან, ასწორებდა, არ იცოდა ძილი რა იყო, და საშინლად ეჯავრებოდა, ჩვენ, სკოლიდან კანიკულებში შინ დაბრუნებულნი, დილის ძილს რომ გავიპტყელებდით. “ადეგით, ბიჭო, პური მაინც არ მოგშივდათ?” - დაგვძახებდა საქმიდან დაბრუნებული, პიროფლიანი.

- დაანებე თავი, შენთ მკვდართ ცხონებასა, კაცო, ეძინოს მა ბალღებსა! - შეჰნიშნავდა დედა-ჩემი და მოუვიდოდათ ამაზე ჩხუბი. ეჩხუბებოდა მამა-ჩემი, თორემ დედის ჩხუბი რა სათქმელია, იტყოდა რა ამას, სულს გაჰნაბავდა და მოწიწებით ყურს უგდებდა ქმრის ათასნაირს შენიშვნას და საყვედურს.

“ეძინოსთ?! მე ვიცი კაცობას და ცხოვრებას ძილით იპოვნიან, თქვენ ნუ დამეხოცებით. სად გაგონილა ამდენ ხანს ძილი, აგერ შაჰხედეთ მზესა, შუადღე მოვიდა”... - ბობოქრობდა იგი.

უწადინოთ ჩვენ, ძმები, ქვეშაგებიდან ზოგი საიდან წამოვყაყვავდით თავებს და ზოგი საიდან, რადგან განცხრომით ძილის გაგრძობა შეუძლებელი იყო და მორივით გდებაც ქვეშაგებში არაფერსა ჰგვანდა.

დანაშაულობისათვის სიტყვით სასტიკად შვილების დამსჯელი, უმისოდ ჩვენი ტოლი და ამხანაგი იყო, გვებაასებოდა ათას საგანზე, საბაასო საგანს თავადვე გამოსძებნიდა. უყვარდა დიდებულ, გამოჩენილ ისტორიულ პირებზე ლაპარაკი. დავით აღმაშენებელი უყვარდა ყველაზე მეტად ჩვენს მეფეებში, აღტაცებით იტყოდა ხოლმე: “იცით, დავით აღმაშენებელს წიგნების კითხვა როგორ უყვარდა: ნადირობის დროსაც კი, არ ვიტყვი ლაშქრობაში, როცა სადმე მოსარეკში გეზზე იდგა და ნადირს უცდიდა, ცალ ხელში წიგნი ეჭირა და მეორეში მშვილდ-ისარიო...” უცხოელებთაგანი - ნაპოლეონი და გამბეტტა, მწერალთაგანი - ვიქტორ ჰიუგო. “ნაპოლეონიო, სადღაც ჟურნალში წამიკითხავს, როცა ფიქრობდა, თითქოს გახურებული ღუმელი ყოფილიყოს, ისე ალმური ასდიოდა სახეზეო. აი სად იხატება ძალა ნიჭისა და ადამიანისა... ერთხელ პარლამენტში ვიქტორ ჰიუგო სიტყვას ამბობდა და მთელმა პარლამენტმა დაუყვირა: “გაჩუმდიო!” - თქვენ გაჩუმდით, - მიუგო ჰიუგომ და განაგრძო თავის სიტყვა, არა გაქვთ ნება ბოლომდის არ მოისმინოთ ჩემი სიტყვაო. მართალიც არის. არ შეიძლება მთელი პარლამენტის ჭკვას ერთი კაცის ჭკვა სჯობდეს? სოფელი ვინ? - ერთი კაციო, ნათქვამია, ჰა ბეჩავ კაცო! აი იმისთანა ბოღრა უნდა გაზარდოს დედამა!” ეპიტეტი “ბოღრა” დიდებულ ადამიანების სამკაულად ჰქონდა მამა-ჩემს შენახილი და ამითი ჰსახავდა მათ დიდბუნებოვანობას, შეუდრეკელობას, მძლავრობას, ენერგიის სიდიადეს.

მამა-ჩემს სკოლა თვალით არ ენახა, “ან-ბანი” მწყემსობაში შაესწავლა ჩუმად, ქურდულად, რადგან დედ-მამა უშლიდა თურმე სწავლას. მამა თოფით დასდევდა მოსაკლავად, სწავლა ეშმაკეული საქმეაო. მაგრამ მამა-ჩემი თურმე თავისას არ იშლიდა, განაგრძობდა სწავლას, სწერდა სიპ ქვებზე, რაიც ფშავის ხევში მრავალია. ქაღალდს ვინ აღირსებდა ან კი? ფშავის ხევს იმ დროს ხევისბერები და მკითხავ-ქადაგები განაგებდენ, თემთა ბატონ-პატრონნი ისინი იყვნენ, მთელი ხალხი მუჭაში ეჭირათ და საითაც უნდოდათ, იქითკენ უზამდენ თავს, რამდენიც ჰსურდათ, იმდენს ხარჯს შეაწერდენ ხატის სასარგებლოდ, რომელიც ბოლოს იმათ ჯიბეს და კალთას არ ასცდებოდა. მამა-ჩემის სწავლა იმათ არ ეპიტნავებოდა, რადგან მათთვის სასარგებლოს ეს სწავლა არას მოასწავებდა და საზიანოს კი ბევრს.


II
მე როცა მამა-ჩემი ვიცანი მამად, მაშინ იგი მთავარ-დიაკვნად იყო სოფ. მაღაროსკარში, ს. ჩარგალზე რვა ვერსზე დაშორებით. როცა-კი შინ იმყოფებოდა, მუდამ მიამბობდა მოთხრობებს ძველი სამღთო ისტორიიდან, წერა-კითხვას მასწავლიდა ძველებურს წესზე. ჩაუჯდებოდა ხორცს ხინკლისათვის საკეფლად ფიცარზე, იქვე ტახტზე მეც დაუჯდებოდი პირდაპირ და ვუგდებდი გაფაციცებით ყურს იმის ტკბილს საუბარს, რადგან ძველი აღთქმისა ზოგ-ზოგი მოთხრობა მეტისმეტად მომწონდა, ჩემს ყურადღებას იზიდავდა: დავითისაგან გოლიათის დამარცხება, სამსონ ძლიერის მოქმედებანი, ძმათა მაკაბელთა თავდადება და სხვ... და უნდა მოგახსენოთ ისიც, რომ ჩემი თავი სამსონ ძლიერად მყვანდა წარმოდგენილი, რადგან დედა-ჩემი ამბობდა ჩემზე, დიდი თმა ჰქონდა, როცა დამებადაო, თითქმის თვალებს უფარავდაო, და ვეშარებოდი: თმა რად მომკრიჭეთ-მეთქი. მაინც ამ “თმიანობამ” თავის თავზე წარმოდგენა განმიდიდა, რაღაც არაჩვეულებრივ ადამიანად მომაჩვენა ჩემი თავი და დამისახა არაჩვეულებრივი მომავალი. რვა წლამდე ვიზრდებოდი ძველ წიგნებზე. ვეფხის-ტყაოსანი, მზე-ჭაბუკისა და ჯიმშედის ამბავი, (ჩუბინაშვილის ქრისტომატია), გრიბული ჟორჟ-ზანდისა შეიქმნა ჩემ საყვარელ საკითხავ წიგნებად; ერთხელ წაკითხვას როდი ვჯერდებოდი, რამდენჯერმე უნდა ერთი და იგივე გადამეკითხა. საგმირო ამბებს დიდ აღტაცებაში მოვყვანდი და სწორედ ის ხანა დაედვა საძირკვლად, ლიბოდ, ჩემს შემოქმედობას. ერთხანად ბერად შედგომაზედაც კი ვოცნებობდი, მაგრამ შინაურებმა მასხარად ამიგდეს და ამ ოცნებაზე ხელი ამაღებინეს ჩემდა უნებურადა. დედა-ჩემის მიერ ნაამბობიდან ღრმად ჩამეჭდია გულში მის მიერ ნანახი იაკობისებური ცხად-მოჩვენება, რომელსაც შემდეგ, როცა მოვიზარდენით და მეცნიერებას ცოტაოდნად ვუსუნეთ, აღარც-კი ვუჯერებდით, თუმცა დედა მაინც ჩვენს თავს ფიცულობდა დასარწმუნებლად: “ჯერ ისევ ქალი ვიყავ გასათხოვარი”, - ამბობდა დედაჩემი, (ვეცდები იმის სიტყვებით გადმოგცეთ ნახული მოჩვენება) - “მე და ჩემს ბიძაშვილს ქალს სხლოვანს (სოფელია) გარეთ დერიფანში გვეძინა. შუაღამე იქნებოდა, დგანდგარი, ბრდგნიალი დადგა ისეთი, მეგონა მთა-ბარი თუ იქცევაო. შაშინებული წამოვჯე ლოგინში, გავხედე და მთელი ცა განათებული იყო. ორი ოქროსფერი ჯაჭვი იყო წამოსული, ერთი ჭიაურის გორიდან, მეორე სხლოვნის გორითა, გადამბულები, ზედ ცეცხლის ბალღები ადიოდენ და ჩამოდიოდენ და ისეთ მწკეპრ (წმინდა) ხმაზე გალობდენ, ისე ტკბილად, ღმერთო, იმაზე კარგს რას გაიგონებს კაცის ყურიო”.

ამ მოჩვენებასაც, რა თქმა უნდა, თავისი ძალა ჰქონდა და მაფიქრებინებდა, რომ ჩვენი დედ-მამის და მის შვილების სვე-ბედში განგება მონაწილეობას იღებდა...

რვა წლისა თელავში სასულიერო სასწავლებელში მიმაბარეს. სასწავლებელში ყოფნამ ჩემს გულსა და გონებას ვერაფერი შეჰმატა, ჩემს ფანტაზიას, გონების მოთხოვნილებას ვერ აკმაყოფილებდა ლათინური და ბერძნული ფრაზების ზეპირობა. უვარგისი სისტემა სწავლისა ვერ აკმაყოფილებდა ჩემს ცნობისმოყვარეობას, ვერ აწვდიდა ნოყიერ საზრდოს, იძულებული ვიყავ მიმემართნა სხვადასხვა წიგნებისათვის, რაც ძნელი საშოვარი აღმოჩნდა. ვკითხულობდი რაც შემხვდებოდა, განურჩევლად, რადგან ხელმძღვანელი არა მყვანდა და ამის გამო ასტრონომიულს, რისაც არაფერი გამეგებოდა, უფრო ბევრსა ვკითხულობდი, ვიდრე სხვა საბუნებისმეტყველო ან საისტორიო წიგნებს, ცაზე დავფრინავდი, როცა დედამიწისა არაფერი გამეგებოდა. ექვსი წლის ჩემი თელავში ყოფნის დროს სწავლის ნაყოფად ჩაითვლება რამდენიმე რუსულ-ბერძნულ-ლათინური ფრაზა, - ქართულს ვინ გვაღირსებდა, - რუსული “ბილინების” ცოდნა, რასაც გულმოდგინედ ვსწავლობდი და რუსულის მასწავლებელიც, თუ არა ვსცდები, სვიმ. რცხილაძე, კარგად გვასწავლიდა. სამაგიეროდ, კრივი კარგი ვიცოდი, ვინაიდან მუდამ შაბათ-კვირაობით, უქმეებში კრივი იმართებოდა და ყველასთვის ფართო ასპარეზი იყო გადაშლილი და, თუ ინსპექტორი ტარიელოვი არ წამოგვაწყდებოდა მე და ჩემ ამხანაგებს, ნეტავი ჩვენ, და თუ ის აგვიჩნდებოდა ქარიშხალად, ცუდად იყო ჩვენი საქმე, დაგვანიავებდა. კრივში ჩემს საუკეთესო ამხანაგად ითვლებოდა ჩვენებური მღვდლის შვილი, შაქრო მაღალაშვილი... სახლის პატრონთანაც ერთად ვიდეგით და კრივშიაც ერთად ვმოღვაწეობდით. ჩვენი სახლის პატრონი, კირილე კოლოტაძე, მედავითნე, ძველებური კაცი, რომელმაც ჩემს გვარს არ დამაჯერა, რაზა გადააკეთა, ხოლო მაღალაშვილის გვარიდან კოჭაკი გამოიყვანა, როცა კრივიდან დაბეგვილ-დაქანცულს მომიხდებოდა შინ დაბრუნება, მომმართავდა თავის დანჯღრეული რუსულით: “ტი, რაზიკოვ ზდეს, ა კოჭაკოვ (მაღალოვი) ღდე?” უნდა მოგახსენოთ, რომ მაშინ რაზიკოვად ვიწერებოდი და არა რაზიკაშვილად. იქნებ შეურაცხყოფადაც-კი მიმეღო, თუ ვინმე რაზიკაშვილს დამიძახებდა, ასე ძვირფასად მიმაჩნდა ჩემი გვარის დაბოლოვება “ოვი”-თ.

მასწავლებლები, სკოლის უფროსები კრივს გვიშლიდენ და იმას როდი ფიქრობდენ, თუ ჩვენ ვიყავით დასასჯელნი მიტომ, რომ ვკრიობდით კვირაში ერთხელ, ისინი უფრო მეტის სასჯელის ღირსნი იყვნენ, რადგან მუდამ დღე კრიობდენ, ჩვენ გვეკრიებოდენ ხან მუშტით, ხან როზგით. მე პირადად ამ მხრივ ბედნიერი ვიყავ, რადგან როზგსა და მუშტებს ვრჩებოდი. მე რომ მიმიყვანეს სკოლაში, როზგი ხმარებაში მხოლოდ ორ წელს-ღა იყო. შემდეგ აკრძალეს.

რა გასაკვირველი იყო, მასწავლებლების ჯავრი სხვაზე ამოგვეყარა? ან იმათ ნაჩვენები მაგალითი ჩვენც გაგვემეორებინა? ისინი კლასში იქნევდენ მუშტებს თვის მოწაფეთა შორის, რომლებიც განსაკაცებლად მიაბარეს და არა გასამხეცებლად, რომ ჩვენც იმათ მაგალითისთვის მიგვებაძა და უცხოებისთვის თავ-პირი გვემტვრია!..

ჩვენთვის სკოლა საპყრობილე იყო და ღმერთს იმას ვეხვეწებოდით მთელი ჩვენის არსებით, გათავებულიყო ჩქარა სწავლა და დავღრწევიყავით ტანჯვა-წვალებას ბრჯღალებიდან. დიდად უბედურია ის მასწავლებელი, რომელიც სკოლას საპყრობილედ გადააქცევს, და მით უმეტეს უბედურები არიან ისინი, ვინც ამ საპყრობილეში დაუმწყვდევიათ აღზრდა-განათლების სახელით. ალბათ ჰგრძნობენ თვით აღმზრდელნიც ძველებურ აღზრდის სიმკაცრეს, რომ ქართველებს ასე უთქვამთ: “სწავლისა ძირი მწარეა, ხოლო წვეროში გატკბილდებაო”. ვინ იცის, ქართველებისაგან არის ეს ნათქვამი, თუ რუსებისაგან შეისწავლეს: “უჩენიე - მუჩენიე, ა პლოდი ეგო სლადკიე”. (სწავლა ტანჯვაა, ხოლო ნაყოფი მისი ტკბილი არისო). ნუ თუ მუდამ სწავლა ტანჯვად უნდა წარმოვიდგინოთ და არ შემუშავდება ისეთი წესები, რომ სიამოვნებად გადაიქცეს იგი?..

სიყრმის დროს ერთი ზნე მჭირდა, - თუ ვისმე რაიმე უნარს ქვეყანა ღირსებად უთვლიდა, უეჭველად ამ ღირსების წარმომადგენელი მე უნდა ვყოფილიყავი: აქებდენ კარგ მოკრივეებს - მეც ვკრიობდი, რომ კარგი მოკრივის სახელი მომეხვეჭა. აქებდენ კარგ მოჭიდავეს - მეც ვჭიდაობდი, რათა ფალავნის სახელი გამეთქვა. ამ ორ საქმეში არ იყო, რომ მიზანს არ მივაღრწიე. მაგრამ სახელის მოხვეჭაზე სიარულმა საცინელ მდგომარეობაში, სწორედ ნერონის მდგომარეობაში ამომაყოფინა თავი. იყო ვინმე მთავარი თელავში, რომელიც სობოროში ემსახურებოდა. სასულიერო სასწავლებლის მოწაფენი მუდამ იქ დავდიოდით წირვა-ლოცვაზე. ეს მთავარი დიდი ხმის პატრონი იყო, ყველა ხმას უქებდა: “რა ხმა აქვს ვანო მთავარს, რა ხმა, ძალიან ბასი აქვსო!” ოჰ, ეს ჩამწვდა გულში: როგორ თუ ვანო მთავარს ბასი აქვს და მეც კი არ უნდა მქონდეს-მეთქი. ვიჭიფხებოდი, ვყვიროდი თავისთვის, ვიბერებოდი, ვატანდი ხმას ძალას, რომ გამებოხებინა, და იქამდე დავტანჯე თავისი თავი, გულმა ტკივილი დამიწყო... გალობის მასწავლებელი როცა ხმებს არჩევდა შეგირდებიდან მგალობელთა გუნდის შესადგენად, საშინლად შეურაცხყოფილი დავრჩი, რომ მან ჩემში არამც თუ ბასი, ტენორი, არამედ არავითარი ხმოვანება არა ჰპოვა. დავრჩი გულნაკლულად, მაგრამ რა გაეწყობოდა: თავს მხოლოდ იმითი ვანუგეშებდი, რომ მასწავლებელს ალბათ ვეჯავრები-მეთქი, ხოლო რომ ბასი ვიყავ, ეს უეჭველადა მწამდა და მოველოდი სხვა დროს, სხვა მასწავლებელს, რომელიც ჩემს “ბასს” ჭეშმარიტ ბასად სცნობდა.

ათი წლისა უკვე შეყვარებული გახლდით, მაგრამ, რამდენადაც ძლიერი იყო ეს ჩემი სიყვარული, იმდენად გაუბედავი, დამალული, უსიტყვო, ისეთი, რომ ვგონებ ვინც მიყვარდა, იმანაც არ იცოდა; მე კი თუ მუდამ დღე არ მენახა თვალით, მოვკვდებოდი, რის გამოც, როცა დროს ვიხელთებდი, უნდა გავქცეულიყავ იქ, საცა ჩემი “სატრფო” მეგულებოდა, რომ თვალით დამენახა, დავმტკბარიყავი იმის ცქერით. ჩემი სიყვარულისა მევე მრცხვენოდა, ეს სიყვარული დანაშაულად მიმაჩნდა და როგორ განუცხადებდი სატრფოს! მალე იძულებული შევიქენ განვშორებოდი თელავს და ჩემს სატრფოს. როგორ გგონიათ, რომ კიდევ გაგრძელებულიყო ჩემი იქ ყოფნა, გამოვიდოდა რამ ჩემი სიყვარულიდან? არაფერი. რადგან ქ. თბილისში რომ გადავედი, თელაველი სატრფოს სიყვარული სხვაზე მიმივარდა, მაგრამ ეს სიყვარულიც პირველსა ჰგავდა, “შორით კდომა, შორით დაგვა” იყო ჩემი ნუგეში და, ვიდრე არ დავვაჟკაცდი და იმისა, ვინც მიყვარდა, ცოლად შერთვა არ განვიზრახე, ვერც სიყვარულის გამოცხადება გავბედე...
Back to top Go down
Guest
Guest



PostSubject: Re: ვაჟა–ფშაველა   Thu Dec 24, 2009 3:39 pm

ხმელი წიფელი

ყველას და, მათ შორის, მეც მიყვარს მაღალი, მწვანით, ყვავილებით მორთული მთა; გაზაფხულის სუნი, ახლად ამომავალი ბალახი, ახლად დამდნარის ყინულისათვის რომ უჯობნია, უცოდველად, უვნებლად ამოუჩენია თავი და შეჰყურებს მზეს, ქვეყანას, იჩქმალება, ინაბება, მაგრამ ნაზს, მიბნედილს სახეზე გამოუთქმელი ტრფიალება გადაჰფენია: - გავცოცხლდი, მადლი ჩემს გამჩენსაო, - თითქოს დუდუნებს. საამურია, გაყინული ხეები გაზაფხულის სითბოთი ზოგნი რომ გაიფოთლებიან და სხვანი აყვავდებიან. მიბუნდებულს, უღრანს, ბნელს, დაბურულს ტყეს ხომ არა შეედრება!..

მაგრამ ამჟამად ყველაფერი მავიწყდება და თვალთ-წინ მიდგება მხოლოდ ერთი ხმელი წიფელი. ისიც უღრანს ტყეში დგას, ერთის კლდის თავზედ. ამ კლდესაც ხავერდივით მწვანე ხავსი გადაჰკვრია. ხმელს წიფელს სხვა ხეები შორს უდგანან, თითქოს განგებ გაჰშორებიან და ამაყად დასჩერებიან თავზე. ხმელის წიფლის ახლო რამდენიმე ჟოლის ფეხია მოსული, შველისა და ირმის ნაკვნეტის ფოთლებით. ისინი გადმოძაბულან და გადმოსცქერიან დაბლა მდინარეს, მის ფესვებში რამდენიმე ფეხი ძირტკბილა მოდის, ზამთარ-ზაფხულ მწვანე, დაკბილულ-ფოთლებიანი. ხმელს წიფელს წასვლია სიცოცხლის ნიშანწყალი: სამი ტოტი-ღა შერჩენია შუა წელს ქვევით, ზედა ტანი მოტეხილია და ხევში ჩაჩხატულა, გახიდულა. ამ სამს ტოტში წელიწადში მარტო ერთს გამოუვა ხოლმე სამი თუ ოთხი ფოთოლი, ისიც ფერწასული, დამჭკნარი, გაყვითლებული. სხვა ხეებს-კი რომ უყუროთ, დატვირთულნი დგანან ბუნების მინიჭებულის სარჩოთი. არაფრად აგდებენ ხმელს წიფელს, ყურადღებას არ აქცევენ, მხოლოდ ზამთრობით, როცა თითონაც შემოეძარცვებათ ხოლმე საპატარძლო ტანისამოსი და, ცოტად თუ ბევრად, დაუახლოვდებიან სიხმელეს და დაემსგავსებიან ხმელს წიფელს, მაშინ თუ შეაცქერდებიან, ისიც გაკვრით... ეს მოხდება სწორედ მაშინ, როდესაც პირბადრი, სახენათელი, თმაგაშლილი “ადგილის დედა” ბუნების სანუგეშოდ სიყვარულზე, სიწმინდეზე და სიცოცხლეზე ზღაპარს უამბობს. მაშინ შეუბუზღუნებენ ხმელს წიფელს: “რას გაშტერებულხარ, საწყალო? ყური დაუგდე, დედა რას ამბობსო!”.

ხმელი წიფელი ამოიკვნესებს ღრმა კვნესით და არც ავად, არც კარგად ყურს არ ათხოვებს ამ ამაყ მცენარეთ, მაგრამ “ადგილის დედის” ზღაპარს-კი ყურს უგდებს; თითოეული მისი სიტყვა ლახვარივით გულზე ესობა და უჩუმრად ცრემლსა ჰღვრის.

საბრალო წიფელი! ერთი დრო იყო, რომ ესეც ამაყად გაბარჯღული იდგა, სხვა ხეებს ბევრით მაღლა ასცილებოდა და თავის დიდრონ ტოტებითა და ფოთლებით ქოხივით ეხურებოდა თავს მთელს ტყეს. მთიდამ ბარად მომდინარი არწივი მის კენწეროზე ისვენებდა, მოჰყვებოდა ამაყად ყეფას. ეხლა კი სულთმაბრძოლს დაჰფერებია. წაქცევ-წაქცევაზეა მიმზადული. ტანზე რამდენსამე ადგილს საცოდავს გამხმარი ქერქი ასძრობია და ტიტველი გვერდები უჩანს. ერთს ალაგს უფრო გრძლად აჰყრია ქერქი და დედამიწისკენ გრძლად გადმოშვერილა; გეგონებათ, ხანჯალი დაუციათ და ნაწლევები გადმოუყრევინებიათო. ჭიაც ბევრი თუ აქვს ამ წიფელს, რომ რამდენჯერაც მის ახლო გავლა მომიხდება, ზედ მუდამ კოდალასა ვხედავ. ეს დასაქცევი ერთთავად ზედ აზის და, რაც ძალი და ღონე აქვს, ურახუნებს იმ გასახმობს, გასავერანებელს ნისკარტს; თან კიდეც დასჭყივის, დაჰკივის, თითქოს ნიშნს უგებსო. აგერ რამდენს ადგილას ამოუღრუტნია წიფელი გულამდის. საცაა გულსაც ფქვას დაუწყებს. წიფელი დგას, დგას შეუშფოთრად, წარბშეუხრელად; არც ავს ამბობს, არც კარგსა.

როცა ქარი უბერავს, სხვა ხეები ერწევიან, მხოლოდ ხმელი წიფელი არ ინძრევა; წინათ-კი, როცა იგი ჯანსაღად იყო, სიცოცხლით სავსე, ქარის ბერვაზე დაიწყებდა ზღვასავით ღელვას; მისი ტოტები და ფოთლები ჭექა-ქუხილივით ხმაურობას ასტეხდენ. ხმელის წიფლის ტოტები ამაყად დედამიწას სცემდენ, ასკდებოდენ, დიაღ, ეხლა ქარს ვეღარ მიჰყვება ხმელი წიფელი სხვა ხეებივით, ძველებურად, შეუპოვრად გულ-მკერდს ვეღარ უპყრობს ქარიშხალს. არ მოიდრიკება-კი ხმელი წიფელი და, თუ მოსტყდება, იმისი რა ვსთქვათ... მოსტყდება, წაიქცევა, გვერდზე წაწვება, ფესვები გამოჩნდებიან, აღმა თავაჭერილები, თითქოს ლოცულობდენ, ღმერთს ევედრებოდენ, შველასა სთხოვდენო. ზაფხულობით უფრო შესაბრალისია ხმელი წიფელი: სხვა ხეები მორთულან მწვანის ფოთლით, უვნებელნი, უდარდელნი; მათზედ ათასი ფრინველი სხდება საგალობლად, ქედნები ღუღუნებენ იმათ ტოტებზე, ქერონა ჩიტი დაჰკრავს დაუსრულებელს გალობას, წიპრია იკლებს სტვენით იმათ არე-მარეს და მოუსვენრად გადახტ-გადმოხტის; ყელმოღერებული შველი და ირემი იმათ იჩრდილავს. ეს გაფოთლილი ხეები ამაყად დასცქერიან ბეჩავს ხმელს წიფელს, იმისი ეჩოთირებათ და ამბობენ: “ნეტავი შენ არ გვაუშნოებდეო!” - არ იციან, რომ ხმელი წიფელი იმათზე მეტად იხსენიება, და არიან, იპოვებიან ისეთნი კაცნი, რომელთაც მოსწონთ და უყვართ უბედურებაში ჩავარდნილი ხმელი წიფელი... სოფელში დღეში სამჯერ მაინც მოიგონებენ ხმელს წიფელს, - სადა გყვანდათ დღეს საქონელიო? - მამამ რომ ჰკითხოს თავის შვილებს, ისინი უჩვენებენ ხმელის წიფლის მიდამოს, გაღმითს ან გამოღმითს, თავს ან ბოლოს.

- ხმელ წიფლის ძირს, კლდეში, ვეფხი დაბუდებულაო, - ხმა არის სოფელში: - ლეკვები დაუყრიაო. მონადირეებს ენახათ ხმელ წიფლის გარეშემო დედა-ვეფხის და იმის ლეკვების კვალიო.

- ეს სააბედე სოკო ხმელს წიფელს ავაჭერო, - ამბობს მეორე.

დიაღ, არ იციან უგუნურმა ხეებმა, რომ ხალხს ჯერ არ დაუვიწყნია ხმელის წიფლის სახელი, კიდევ ახსოვს იმისი სიდიადე.

განა ყველა, რაც ხმელია,
კაცისგან საწუნარია!?
ათასს ცოცხალსა ბევრჯელა
ათჯერ სჯობს ერთი მკვდარია.
შენის დანახვით, ტიალო,
გულს დარდი მაწევს ცხარია,
რაკი გხედავ, რო ბეჩავად
და უპატრონოდ ხარია, -
თითქოს დაჰკრესო განგაში,
სამგლოვიარო ზარია.
მინდა, რომ დიდხანს ნახარში
და გულში ნადუღარია
გაგიზიარო ვარამი,
მდიოდეს ცრემლის ღვარია.
რისთვის მოსულხარ, ბეჩავო,
არ იგლოვები მკვდარია?!
შენთვის არც წაწყმედა არი,
არსად ცხონება არია!
ვინ რა შაგიკრავს კუბოსა,
ვინ რა აგინთოს სანთელი?..
ვაჰ, რა ძნელია, კვდებოდეს,
იკარგებოდეს სახელი!

ღამ-ღამობით ათასში ერთხელ ხმელს წიფელზე ბუ შეჯდება და დაკოდილის ხმით მოჰყვება გულმოკლული ძახილს: “ვერ იპოვეო?” და, როცა ძახილით დაქანცულს შემოესმის: “ვერა, ვერაო”, მოსაწყლებული თავს დაჰკიდებს და “ღრუ, ღრუო”, ხმადაბლა გულს ჩასძახებს.

ზამთრობით მგელი ესტუმრება ხოლმე ხმელს წიფელს, აიტუზება იმის გვერდით და ღმუის, შიმშილისაგან შეწუხებული. ხმელი წიფელი შეუშფოთრადა დგას, არც ავს იტყვის, არც კარგს, დგას გაშტერებული; იმან არც სიბრალული იცის, არც სიმძულვარე; არც სამტროდ აუდუღდება გული, არც სამოკეთოდ; ფიქრობს ხმელი წიფელი თავის თავზე, წარსულზე, აწმყოსა და მომავალზე; გულში თითქო ღრმად ჩასჭდევია მწუხარება. ხანდახან გადმოაცქერდება მის ერთს ფესვის ბოლოზე ამოსულს პატარა დასახულს ყლორტს, რომელიც მზეს და წვიმას უცდის, რომ გაიზარდოს. ეს-ღაა იმისი ნუგეში...

1889 წ.
Back to top Go down
Guest
Guest



PostSubject: Re: ვაჟა–ფშაველა   Thu Dec 24, 2009 3:42 pm

ქუჩი

ბალახი ვარ მთისა, ერთის დიდის სალის კლდის შუა გვერდზედ მოსული. ჩემს გვერდით სხვა მცენარე ვერა ხარობს. განგებას მხოლოდ ჩემთვის დაუწერია: ქუჩო! კლდე იყოს შენი დედ-მამა, შენი ბედი და იღბალი, შენი წარსული და მომავალიო!

- კლდეო! განა, რომ შენა ხარ ჩემი დედ-მამა, ჩემი მცველი და პატრონი?

- მე ვარ, ნუ გეშინიან, შავ-ბნელო.

გარშემო მარტყია მაგრად დაჭედილი ლოდები. ვინ იცის, სადამდე აქვთ გადგმული ძირი; ზოგი ამათგანი ყურსაც არ მიგდებს, თითქოს არც კი ვარსებობდე; ისინი თვალდაშტერებით დასცქერიან უფსკრულს. რას ეძებენ, რა დაუკარგავთ იქ? მე არ მეტყვიან, ათასჯერაც რომ ვკითხო, რაღასაც ფიქრობენ, უსაზღვროა იმათი ფიქრი, გამოუცნობელია იმათი გულის წადილი. ხანდახან კლდე ოხრავს, ალბათ, დარდი რამ აწუხებს. სხვაფრივ შეუდრეკელი და გულმაგარია ჩემი დედა; იმას როდი აშინებს ზვავი, რომელიც ზამთრობით ჭექა-ქუხილით თავზე დაგვაწვება ხოლმე, მოვა და გრიალით ჩავარდება უფსკრულში, დაეცემა და, თითქოს დაისვენაო, მძიმედ ამოიოხრებს. კლდე ხანდახან კიდეც სტირის. მეც ვსტირი მაშინ, დედის ცრემლებსა ვხედავ და იმიტომ. დედაჩემი თავის დახოცილს შვილებსა სტირის, რომლებიც მუდამ თვალ-წინ უწყვია; ბევრიც რომ უნდოდეს, თვალს ვერსაიდამ მოაცილებს. კლდის შვილები ლოდებია, დაბლა რომ ჰყრია ერთი-ერთმანერთზედ, კლდის ძუძუთგან მონაწყვეტი, იმის მკერდის ანაგლეჯი...

აგერ, დაბლიდამ როგორ გულსაკლავად შემოსცქერიან თავის მშობლებს, თითქოს ეხვეწებიან, რატომ მანდ არ აგვიყვან, რატომ შენს ახლოს არა ვართო. ამაო იქნებოდა იმათი თხოვნა, იმათი ვედრება, კიდეც რომ შეეძლოთ ამის ნატვრა; მაგრამ რა შეუძლიანთ. მეც იმათ დავსცქერი თავზე და თითო-ოროლ წვეთობით ნამს ვასხურებ. იმათთვის ეს მეტად სასიამოვნოა.

ნეტა ერთიც არის მეგობარი მომცა, ხანდახან მაინც გამოვესაუბრებოდი. ღმერთმა ყვავილებს უშველოთ, გაღმა მთის ფერდიდამ რომ გამომცქერიან. ტკბილად დუდუნებენ, ტკბილად მღერიან ნაზის, დაბალის ხმით; ისინიც, როგორც მე, ბედკრული, შესტრფიან პირიმზეს. ლამაზო პირიმზევ, როგორ შორსა ხარ ჩემზედ, მაგრამ მაინც როგორ მიკოდავ გულსა!

მე როგორ შევსტრფი, თვალგულდამშეული შევსცქერივარ, თვალს ვერ ვარიდებ ერთს წუთას, ისე მიყვარს, და ის-კი ერთხელაც არ გადმომხედავს, რომ ჩემი მოკლული, დამწვარი გული გაცოცხლდეს; ის მზეს შესცქერის, იმას ეტრფის. პირიმზე მზის მოტრფიალეა. აღმოსავლეთიდამ დასავლეთამდე თვალს და პირს იმას აყოლებს; როცა მზე ჩავა, დაიქვითინებს, იწყენს სატრფოს განშორებას. პირიმზეს ტირილი მეც ამატირებს. გუშინ, ვგონებ, მეც გადმომხედა. არა, ის წმინდაა, უცოდველი, მე-კი უშნო და ცოდვილი. მე განა სისხლითა და ბურტყლით უნდა ვიყო შემურული?! ეს სულ იმ ბებერის არწივის ბრალია, ჩემს გვერდით რომ ბუდობს. გაიღვიძებს თუ არა დილით, მოჰყვება საზარელს ყეფას, ვიღაცას ემუქრება, აბრიალებს ი დიდრონს, სისხლის მოყვარულს თვალებს და მერე გასწევს სადავლოდ; ყველა ფრინველები გზას უთმობენ. მოიტანს ნანადირევს, დაჯდება ჩემს ზემოდამ ერთს ამოჩემებულს ლოდზედ, სწიწკნის, სისხლი ჩამოსდის და მე დამდის. საიდამ მოვერიდები? სისხლით წითლად ვილესები, მერე მზე დამხედავს და ახმობს ჩემს ტანზე ამ სისხლსა. იკურთხოს წვიმის გამჩენი! ხანდახან ის გამბანს ხოლმე. უთუოდ ამ სისხლის გამო მარიდებს პირიმზე თვალსა, თორემ ერთხელაც იქნებოდა დამიძახებდა: ქუჩო! კლდის შვილო, გამარჯობა შენიო!

მიყვარს ეს ყვავილი... იმას კაცები პირიმზეს ეძახით, რადგან პირი და თვალები მუდამ მზისკენ აქვს მიპყრობილი, მზის მოტრფიალეა; როგორც შვილის თვალები თან დასდევს დედას და სცდილობს არსად დაემალოს დედა, ისე ამისი. მზე დედაა, პირიმზე - შვილია მზისა.

ვინ იცის, თუ მე პირიმზე მიყვარს? მაინც რაა ასეთი სიყვარული? მე იმასთან ვერ მივალ, ის ჩემთან, ერთმანერთს ვერ ვაკოცებთ. ასეთი სიყვარული სასიამოვნო ტანჯვაა. მოუთმენლად ველი განთიადს, მაშინ დავინახავ ხოლმე ჩემს სატრფოს. როცა ზამთარი დადგება, ჩემი გულიც მაშინ ჩაშავდება და პირიმზეც მიწაში ჩადნება. ნეტავი მეც ჩავდნებოდე, რომ ეგებ ერთი ჩემი ნაწილი შეხვდებოდეს იმისას პირისპირ. დადგება გაზაფხული, პირიმზე ცოცხლდება და მეც მაშინ ვცოცხლდები. მავიწყდება ჩემს ქედზედ მოკიდებული ხავსი და ობი, თავი პირიმზე მგონია და გიჟივით ვამბობ: შენი ჭირიმე, ლამაზო, შენი!

ნეტავ ვიცოდე, სად მიდიან ზამთრობით ყვავილნი? ვგონებ, ამას სიკვდილი ჰქვიან. ვინ მასწავლა მე სიტყვა სიკვდილი? აი ამ ლოდმა, ჩემს გვერდზე რომ ცხვირი წამოუშვერია და მრისხანედ დასჩერებია ქვეყანას. ამან და იმ ორასის წლის ბებერმა არწივმა. არა, სიკვდილი კარგი არ უნდა იყოს. გუშინ რომ მაგ დაუსვენარმა ბებერმა ერთი როჭო შეყლაპა. ჩემს თავზე, რამდენსა ჰკვნესოდა საბრალო და ის-კი შეუბრალებლად სწიწკნიდა, ჰგლეჯდა თავისის ალმასის ნისკარტით.

- ქუჩო, ბენტერავ, მაგასა ჰქვიან სიკვდილიო! - წამომჩურჩულა ლოდმა. მე კაკბის სიბრალულით ვსტიროდი. თუ მართლა ესაა სიკვდილი, კარგი არ უნდა იყოს...

ერთხელ საზარელი სანახავი ვნახე, ისიც სიკვდილსა ჰგავდა. აგერ დაბლა, შორს რომ დიდი მინდორი მოჩანს, იმ მინდორზედ მოჰხდა ეს ამბავი. ორპირად, ორის მხრითგან გამოჩნდა ხალხთა გროვა. ყველანი ლამაზები იყვნენ, ლამაზად ჩაცმულ-დახურულები; ცხენებზედ ისხდენ ტურფად, მოხდენით და ერთმანერთისკენ მიდიოდენ სისწრაფით. სიშორის გამო არ მესმოდა, რას ამბობდენ. დაერივნენ ერთმანერთს, იარაღის ბრჭყვიალს თვალს ვერ ვუსწორებდი, მწვავდა. ერთმანერთს ცხენებიდამ ჰყრიდენ, ჰქელავდენ, მახვილსა სცემდენ.

ბოლოს დროს, თითქოს ჯანღი დაეხვიაო, დაიმალნენ ყველანი. ჯანღი რომ გადიკრიფა, საღამოხანიც მოახლოვდა. ვნახე, რომ მხედარნი თავის ცხენებითურთ ეყარნენ მინდორზე უსულოდ, როგორც აი ეს ლოდები. ეს სურათი ჩემთვის სატირელი სურათი იყო და ვიტირე კიდეც. სილამაზე, შვენება დაჰკარგოდათ. ეს მეწყინა და ამან ამატირა.

მზეო, დამხედე! წვიმავ, დამნამე! კლდეო მაღალო, შეინახე ჩემი ფესვები, სიცოცხლეს ნუ დაუკარგავ, ნუ ამომთხრი, ნუ ამომაგდებ!

პირიმზევ, ტურფავ, ლამაზო! შენის სილამაზის მზეს, ათასში ერთხელ მაინც გადმომხედე, მაღირსე შენი ღიმილი! საწყალი, ბეჩავი ქუჩი ვარ, შემიბრალე! ნიავო მთისავ, ბუნების მაცოცხლებელო სულო! დამბერე, გააგრილე ჩემი მხურვალე გული!

არწივო, მედიდურო ფრინველო! თუ გწამს ღმერთი, ეცადე, რომ ჩემს თვალებს არ აჩვენო, როცა უცოდველად სულდგმულთა სისხლს აქცევ; ჩემს ყურებს ნუ გააგონებ იმათს კვნესას, რადგან იმათი კვნესა ჩემი კვნესაა, ჩემი გულის ოხვრა და ვაებაა. დამბადებელო, დამიფარე, შემინახე უნაყოფო კლდეზე დაკიდებული ქუჩი!..


1892 წ.
Back to top Go down
Guest
Guest



PostSubject: Re: ვაჟა–ფშაველა   Thu Dec 24, 2009 3:43 pm

ამოდის, ნათდება!

ვინ ამბობდა ამას? სად ან როდის? ღამეა. თოვლით გადალესილა მთა-ბარი; სულშეხუთულია, ისე შებოჭილი, რომ დედამიწის ძვლებს ჭყრიალი, ჭახჭახი გააქვს. ბუნება თითქოს კუბოში წევს, სუდარაში გახვეულა. არაფერი ხმა, არც მოძრაობა, არც ცელქის მთის ნაკადულის ჩხრიალი არსად ისმის. ნიავიც განგებ შეჩერებულა, რომ არ დაარღვიოს გარშემო მშვიდობიანობა, არ დაუშალოს ბუნებას ძილი, განსვენება. ტყე დაბარდნილია თოვლით, ხეებს ტანი და ტოტებიც აღარ ეტყობათ... აი ამ დროს ერთ კურუმს გორაზე მგლის ჯოგი გროვდებოდა. ზოგნი მოსულიყვნენ ადრე და სხვების მოლოდინიც ჰქონდათ. ყმუილით, ნელის ბოხის ხმით აუწყებდენ ამხანაგებს: “მოდით, ნუ დაიგვიანებთო!”.

ქვეიდან, შორს სოფლიდან გაურკვეველი ჟრიამული ისმოდა. სახლებიდან ამონადენი ბოლი ნისლად, ჯანღად ზედ გადასწოლოდა სოფელს, საბნად ეხურა, მაღლა ცა გავარვარებული, ვარსკვლავებით მოჭედილი, ხოლო პირმოკუმული, გაშტერებული დასჩერებოდა დედამიწას.

მგლები ამაღამ სოფელს უნდა ესტუმრონ. - ესაა მათი ფიქრი და განზრახვა. თავს იმიტომ იყრიდენ ერთად, რომ ტყეში აღარაფერი ეგულებოდათ საჭმელი. ერთი კვირაა მშივრები დალასლასებენ, მიწასაც კი ვეღარ თხრიდენ საჭმელად თოვლისა და ყინულისაგან. მოგროვდენ, დიდი ჯოგი გაკეთდა. ყველანი კბილებს აკაწკაწებდენ. შიოდათ, ძალიან შიოდათ! ერთმანეთს ათვალიერებდენ და ნატრობდენ, ერთს მეორის ტანზე ერთი წვეთი სისხლი მაინც შეენიშნა, რომ ამით საბუთი ჰქონოდათ ძგერებოდენ და თავისი თანამოძმე ლუკმა-ლუკმა გაეგლიჯათ. რომელ ერთს ეყოფოდა ერთი მგელი, თითო ლუკმა ხომ არც კი შეხვდებოდათ! არა, ცოტათი მაინც შიმშილის ჟინს მოიკლავდენ.

საგულისხმო სანახავი იყო ამ დროს მგლების კრება: ზოგი იწვა თოვლზე, სხვა დაყუნტებულიყო, რიგიც იდგა ფეხზე კუდებდაშვებული, ხოლო ყველას პირები ჰქონდა დაღებული. ასე თათბირობდენ თარეშის, ლაშქრობის შესახებ.

- კარგი დრო გავიდა, კარგი, ბიჭებო! როგორ ბნელა! აბა, ვისაც იმედი აქვს თავისა, ეხლა უნდა ეცადოს, - ამბობდა მოხუცი მგელი ტოტია.

- ოღონდაც, ოღონდაც - სთქვა მეორემ, - თუ სხვას ვეღარას მოვიგდებთ გარეთ, ძაღლები მაინც მოვიტაცოთ. ხომ იცით ჩემი ამბავი? თქვენ ჩაგასაფრებთ, მე გამოვიტყუებ, გავუთამაშებ, ჩავუკვდებ-მოვუკვდები ქედანას, შემოგაგდებთ ზედ და მაშინ თქვენ იცით, როგორც გაირჯებით!

- რა შვილებმა არ ვიცით ჩვენც, როგორ უნდა ჭამა ლეშისა, - სთქვეს სხვებმა სიცილით. თათბირობდენ ფარეხის გატეხაზე. ცხვრის მოგონებაზე ყველამ დაღებული, ცეცხლით ანთებული ლაშები უფრო დააღეს და ნაკვერჩხლებად გამოაჩინეს დიდრონი კბილები. გაჰკრეს, გაუსვეს კბილი-კბილს: აჩქამდა კბილები და საერთო, საშინელ ცეცხლად დაენთო, არე-მარე გაანათა.

აიშალნენ იმ იმედით, რომ გაძღებოდენ, დაეშვნენ თავქვე, წინ ჩაუძღვათ ტოტია, წალიკი დააკრეს გორის პირს - ჩამომწკრივდენ, იმედი უღვივოდათ გულში, მაგრამ დახეთ, რომ ბედმა უმუხთლა. რასაც არ მოელოდენ, ის მოხდა; მოხდა ის, რითაც იმათი საქმე ფუჭდებოდა, იშლებოდა; წელი მოსწყდათ. რა მოხდა განა ასეთი? ამათ სიბნელის იმედი ჰქონდათ ხომ, მაგრამ ცოტათ შენიშნეს, რომ აღმოსავლეთით ცის პირი ნათდებოდა. ყველანი შეჯგუფდენ ერთად და მიაპყრეს იქით თვალები. ცოტა ხნის შემდეგ მთვარემ წვერი ამოჰყო. ამოვიდა მთვარე და გაანათა ტყე, მთა, ბნელი კუნჭულები; გაანათა ჯურღმული. შეჯგუფებული მგლები ბრაზმორეულნი იძახდენ: “ამოდის, ამოდის, ნათდება!” მთვარისაკენ მიპყრობილ მგლების თვალებიდან ზიზღის, სიძულვილის, სისხლის ძიების ისრები იყო გაძაფული. როგორ სწყევლიდენ მის ამოსვლას!

- გაგიხმეს ფეხი, გაგიწყრეს ღმერთი! ვაი შენ, ვაი შენ გაჩენის დღესა! - ამბობდენ მგლები და თან კბილებს უღრჭენდენ: “ახ ნეტავი, ხელში კი ჩაგვაგდებინა, შეგვეჭამა, რომ მოგვესპო მაგისთვის სიცოცხლე”. ყველაზე უფრო წყრებოდა, ბორგავდა ერთი ბებერი მგელი.

- ბევრჯელ მომიკალ გული. - ამბობდა იგი, ბევრჯელ დამაღონე, შე წყეულო, შე შეჩვენებულო; ბევრჯელ დამაღონე, გამიმწარე სიცოცხლის დღენი. ბევრის ცხოველის სისხლით ბევრჯელ შევიღებე ცხვირ-პირი, ტოტები და მკერდი; მთელ ორ კვირას დავუმშვენებივარ ამ სისხლსა და ჩემ ტანზე მისი დანახვით სიყმილის ჟინი მომიკლავს. ნეტავი, მთვარევ, ერთხელ შენთვისაც გამესვა ჩემი ბასრი კბილი, ნეტა შენის სისხლითაც დაემშვენებინა მხარბეჭი და თითები ლეგჩოხა ბიჭს ტოტიას.

დანარჩენებიც ამასვე ფიქრობდენ კვლავ ლაშდაღებულნი და შეჩერებოდენ მთვარეს: მთვარე კი ამოდიოდა ზევით და ზევით, ამომაღლდა ცაზე; გაანათა ტყეში ხისა და კლდის ძირები, ბნელი ხევები, აგრეთვე გაანათა სოფლად ბნელი კუნჭულები ციხე-კოშკებისა და ძველთა შენობათა ნანგრევებისა, სასაფლაოს შავ ქვებს თავის სხივის სანთელი დაუნთო; მადლიანად და ცხოვლად იყურებოდა სასაფლაოც-კი. გაცრუვდა ყოველი იმედი დავლისა, თარეშობისა. დღის სასწორი ღამეა. რაღა ქნან? იმედი გადაუწყდათ, სასოება დაჰკარგეს, ერთმანეთს-ღა დაუწყეს თვალიერება; ფიქრობდენ, არჩევდენ, ვინ არის ჩვენში სახარჯი, შესაჭმელიო. ერთი მზად იყო მეორეს ძგერებოდა და შუაზე გაეგლიჯა.

მოხუცი ტოტია, თავპირდასიებული ჯაგს უკან ეყუნთა, ფიქრებში იყო გართული; იმას ბევრი შიმშილი უნახავს და ბევრი ვაება გამოუცდია, მაგრე რიგად იმიტომ არ იყო შეწუხებული, ახლაც სხვისა იმედით ნადირობდა; ახალგაზრდა მგლები უზიარებდენ იმას საზრდოს.

- ტოტიავ, ეი, არ გესმის?! რას გარინდებულხარ, ვერა ხედავ რა ამბავია? ვიღუპებით შიმშილით, ლამის მგლის ნათესაობა, ჯილაგი გაწყდეს პირისაგან ქვეყნისა. რასა სწერს შენი კარაბადინი, ბიძიავ? - უთხრა მას ერთმა მგელმა და თან ტოტი გაუქნია თავში.

- რას სჩადი, შე ბრიყვო, შე გაუზრდელო ვირო? - სთქვა წყრომით მოხუცმა მგელმა. სხვა მგლებმაც ყურები აცქვიტეს, იგრძნეს საქმის ვითარება.

- ჰოდა რა?! - იღრიალა ყველამ ერთად: - ძალიან კარგად გიშვრება, შენისთანა ბრიყვზე ერთი ტოტის დაკვრა კიდევაც ცოტაა. კბილი გაუსვით მაგას, კბილი; ეს სინათლე სულ მაგის ბრალია! - ღმუოდენ ყველანი. დიდხანს აღარ აცალეს და თათებს კბილებიც მიაშველეს...

- ბიჭო, ჭკვიანად, ჭკვიანად! რას ჩადით, თქვე ბრიყვებო? - ღმუთუნებდა ტოტია და უღრენდა კბილს ხან ერთს, ხან მეორეს, მაგრამ იმისი ღრენა ვის შეაშინებდა? ერთ წამში გათავდა ტოტიას სიცოცხლე; ლეშთან ერთად გათავდა მისი სულიც. ბეწვიც აღარსად ეგდო იმის მრავალტანჯულის ტყავისა. ოდნავ თუ სადმე ნასისხლარს შეამჩნევდით, ის იყო. მგლებს ცოტათი გული დაუმშვიდდათ, მაგრამ კიდევ შიოდათ. შეხედეს ერთმანეთს, შეეშინდა ერთს მეორისა, ალბათ იმიტომ - ახლა მე არ შემჭამონო. შეეშინდათ და გაფრთხენ. ერთი მეორეს გაურბოდა, ჯაგიანებში ჩხლაკა-ჩხლუკი ისმოდა და თან თოვლის ჭყრიალი... მთვარე კი ამოვიდა, ამოცურდა მაღლა, თითქმის შუა ცაზე, ნათლად კაშკაშებდა და იქიდან, როგორც დარაჯი, უფთხობდა ქვეყანას მტერსა... მგლები კი გარბოდნენ უგზო-უკვლოდ ტყეში და ყველას პირზე ეკერა: “განათდა, განათდა!”.


1896 წ.
Back to top Go down
Guest
Guest



PostSubject: Re: ვაჟა–ფშაველა   Thu Dec 24, 2009 3:48 pm

გასამართლებული ჩიბუხი
(სურათი ფშავლების ცხოვრებისა)

I
გაითქვა. ღვაწლით შემოსილი, დიდებული, სახელოვანი იყო ეს ჩიბუხი. პატრონს, ღვთისუნელს, კიდეც იმიტომ უყვარდა და ეტრფოდა, პირიდან არ იშორებდა, მძინარეს გამოღვიძება უხაროდა, ადგომა ეხალისებოდა - ჩიბუხს მოვწევო. ისე საგანგებო ტკბილეულობა, სურნელოვანი თაფლიანი ყვავილი - სასუტელა - როგორ დაატკბობდა, ასიამოვნებდა მწყემს ბალღს, როგორც ღვთისუნელს ჩიბუხი ანეტარებდა... ჰსუტავდა ჩიბუხს და თან თვალებსა ჰკულავდა. ყრილობაში, სახლში, გარეთ საქმეში, ყველგან და ყოველთვის, საცა ჩიბუხი იყო, ღვთისუნელიც იქ იყო თავის ტყავის, კინკრიხოზე დაკრულის ქუდით და სადაც ღვთისუნელი - იქვე ჩიბუხი თავის ავლადიდებით.

“ბიჭო, გამახარე, არიქა, მამა-შვილობას, ცეცხლი მომიტანე!” - შვილიც დაუზარებლად მოურბენინებდა მუგუზალს... “დედაკაცო, ცეცხლი!” რა ექნა ან დედაკაცს, მის ცოლს ხვარამზეს, ქმრის ბრძანება არ აესრულებინა? დიაღაც ასრულებდა, ხოლო, როცა ცეცხლს მოუტანდა, თან ამ სიტყვებსაც მიაყოლებდა, ზედ დაატანდა: “აჰა, ჩაიწვი და ჩაიბუგე უარესად, როგორც ჩამწვარი ხარ და ჩაბუგული!”

- ჰმ, ვერ უყურებ მაგ სულელს! - წაიბუტბუტებდა ღვთისუნელი თავისთვინ. ამის მეტს არც ავს ეტყოდა, არც კარგს. გააჩაღებდა ჩიბუხს... ადის ბოლი, იკლაკნება, იშლება, იფანტება, იძაბება. ნეტარობს ღვთისუნელი, ათასიც რომ ეთქვა ცოლს, ჩიბუხს ვერ უღალატებდა, თუმცა-კი, მართლაც, ჩამწვარ-ჩაბუგული იყო. ახალოხის წინა-კალთები, ჩოხა, შალვარი ცეცხლისაგან ჰქონდა დაცხაული ჩიბუხის წევის დროს. ბევრჯელ კინაღამ არ დაიწვა კაცი. მაინც თავისას არ იშლიდა: ჩვეულება რჯულზე უმტკიცესიაო, ნათქვამია. ერთხელ მგზავრად მიმავალს ტანისამოსზე გაუჩნდა ცეცხლი და - თქვენს მტერს დაემართოს, რაც იმას დაემართებოდა. არაგვი რომ არ დასწრებიყო, მაშინათვე წყალს ეცა.

ხალხში ბევრი თქმულება იყო გავრცელებული ღვთისუნელსა და იმის ჩიბუხზე. სხვათა შორის იმასაც კი ამბობდენ: მკის დროს ღვთისუნელს ხელეურში ყალივნის ცეცხლი ჩაჰვარდნია და ხელეური დასწვიაო, - ღვთისუნელი დამწვარაო და სხვა, მაგრამ თქმა თქმად დარჩა, ამბავი - ამბად, ღვთისუნელი ჩიბუხს შეჰრჩა, ჩიბუხი - ღვთისუნელს. დღესაც ისევ ცოცხალია და ცხოვლად ასრულებს თავის მოვალეობას ჩიბუხის წინაშე.

მეტისმეტად ესიამოვნება მგზავრად წასულს, შეჰხვდეს ვინმე, რომ ჩვეულებრივი გამარჯვება-გაგიმარჯოს, სალამ-ქალამის შემდეგ მიაგებოს ასეთი სიტყვა: “მოდი, ჩამოვსხდეთ, თითო ყალიონი მოვწიოთ!”

- ტალკვესი ხო გაქვის? - ეკითხება მგზავრს შინაურულად, ძმურად. რაკი ყალიონს გაჰმართავს, რამდენიც გნებავთ ელაპარაკე და ალაპარაკე, წასვლას ვეღარ გაიგებს. ხიდთან რომ მივიდეს. უეჭველად ხიდის ყურზე უნდა დაისვენოს, თუნდა დაღალული არ იყოს, და ჩიბუხი მოსწიოს. ეწევა ჩიბუხს და თან მდინარის ტალღებს ადევნებს თვალსა. რას ფიქრობს ამ დროს, ღმერთმა უწყის, მხოლოდ ეს ცხადია, ესიამოვნება.

მიდის დილით გარიჟრაჟზე ყანაში სამკალად. შესჩერებია თავთავებს, ჰხედავს ფხაზე ნამი პატარძლის ცრემლივით დაჰკიდებია, ესეც კაი საბუთია, შეისვენოს, ჩიბუხი გააკეთოს “მოდი, ბარემ ერთს ყალიონს გავაკეთებ, მანამდე ყანაც შეიბერტყება, შეშრება, მჭელეურს ნამი აღარ შეჰყვება და მეც კარგა, გულიანად შეუტევ”, - ფიქრობს ღვთისუნელი თავის გუნებაში. თავზე კი ამ დროს ტოროლა დასტრიალებს, დაჰკივის, თუმცა ღვთისუნელი იმას ყურს არ უგდებს, არც ესმის გაბრუებულს მისი ჭიკჭიკი: “ადე, ღვთისუნელო, ადე, ძმაო, რა დროს ჩიბუხია, ნამი არ უშლის ყანას, გალესე ნამგალი და მოუსვი გულიანად; მომკილს ყანას არაფერი უშავს, აგერ ცხრათვალი მზე მოდის, დაჰხედავს, შეაშრობს; მერე უფრო დაცხება, მუშაობა გაგიძნელდება; ჩიბუხი არსად გაგექცევა, ყანა კი, შეიძლება, გაიქცეს: ხომ იცი, ცა თავზე დაჰყურებს!”

ერთხელ ღვთისუნელს დიდი უბედურება დაატყდა თავსა. თქვენთვის იქნება არაფერია, იმისთვის-კი - დიდი უბედურებაა მიჰხვდით? ვერა... ღვთისუნელმა ტყეში, ფიჩხის ჭრაში, ჩიბუხი დაჰკარგა, სადღაც ჩაჰვარდნოდა ის ვერანა. ეძება ღვთისუნელმა ბევრი, მაგრამ ვერას გახდა.

- ბიჭო, დავითო, გოგო, მარიამო, - უთხრა ღვთისუნელმა ვაჟს ცამეტი წლისას, ქალს ცხრისას, თავის შვილებს: - აბა, ერთი, მამაშვილობას მიიარ-მოიარეთ, იქნება მომიხელოთ ის ოხერი ყალიონი, გამიჭირდა, ვკვდები უყალივნობით. თქვენ უფრო თვალს აჭრევინებთ, გაჰყევით ამ ბილიკს, რაზედაც ე ფიჩხი გამოვატარე, იქნება მანდ სადმე ჩამივარდა. მაშ რა იქნა? ცამ ჩანთქა თუ დედამიწამ?

ბალღები მაშინვე ჩიბუხის ძებნას შეუდგნენ.

- რა საქმე გიჭირს ნეტავ, ბეჩავო, რაში გარგია, კაცმა იცოდეს, რაც საქმეს არ გაცდენს და არა გშრეტს, რო მისტირი იმ ოხერს ყალიონს? - უთხრა ბუზღუნით ცოლმა ხვარამზემ.

- შენ მაგისას არა გკითხავ, ე პური არ დასწვა, ნაცარი გადაუგრილე. შენც ახლა მე უნდა დამარიგო შენს ჭკვაში, დედაკაცობაში წილი უნდა ჩაიდვა და ის კი დაგვიწყებია: “ზოგსა კაცსა კაცი ჰქვიან, ზოგსა კაცსა კაცუნაო, ზოგს დედაკაცს - დედაკაცი, ზოგსა - დედაკაცუნაო?!” - მიუგო ქმარმა და თანაც თავზე ჩაჩი გვერდზე მოიგდო.

ხვარამზეს ბარემ უნდოდა პასუხზე პასუხის გაცემა, მაგრამ დასთმო, თანაც შაეცოდა ქმარი, ჩიბუხს მოკლებული, და თავადაც ღვთისუნელის დაკარგულ სიამოვნების ძებნას შეუდგა.

- ჰმ, ყალიონი და რა ყალიონი, ის ოხერი, ისა! - ბუტბუტებდა თავისთვის ღვთისუნელი და თან თვალი შვილების მოსასვლელ გზისაკენ ეჭირა. ბალღები მირბი-მორბოდენ ტყეში, გულმოდგინედ ეძებდენ მამის ჩიბუხს, მაგრამ ამაოდ, იმათ ისევ დედამ აჯობა. ხვარამზემ კარგად იცოდა ქმრის ხასიათი: როცა ღვთისუნელი ჩიბუხს მოსწევდა, უკან წელში ჩაიტანდა. მაშასადამე, მოისაზრა, თასმას, რომელიც ჩიბუხს ჰქონდა მობმული და კისერზე ჰქონდა გადაგდებული ღვთისუნელს, სხვა არაფერი გასწყვეტავდა, თუ არა ფიჩხი, ღვთისუნელის მოტანილი, ზიდილ-ჯაჯგურში. ამიტომ ხვარამზემ პირდაპირ ქმრის მოტანილს ფიჩხს მიჰმართა და იმას დაუწყო ჩხრეკა. იმედი არ გაუმტყუნდა: მართლაც, ფიჩხში აღმოჩნდა ღვთისუნელის ბედნიერება. მხოლოდ ხვარამზემ ჩიბუხი ქმარს მაშინვე არ გამოუჩინა.

- მაშ, ეს მითხარ, კაცო, - ეუბნებოდა ხვარამზე ღვთისუნელს, - ჩიბუხი რო მოგიხელო, რამდენს გზას მოიტან ფიჩხს კიდევ?

- იქნება მაჰხელე? - სთქვა ღვთისუნელმა და სახეგაბრწყინებული წამოიჭრა ზეზე. - მაიტა, სადა გაქვს, რა უყავ?

- შენ რა გინდა, რაც უყავ? სთქვი, რამდენს გზობას მაიტან კიდევ?.. - ჰკითხა ცოლმა.

ღვთისუნელმა თავი ჩაჰკიდა და ჩაფიქრდა.

- რამდენსა? - სთქვა ბოლო დროს, - ერთსა.

- მაიტან სამსა? - განუმეორა ცოლმა.

- მოვიტან, მოვიტან, ოღომც ნუ მკლავთ უყალივნობით, სთქვა ღვთისუნელმა.

- კარგი, მაშ, ეხლა ეს მითხარ, შენის მკვდრების ცხონებასა, ყალიონი უფრო გიყვარს, თუ ჩვენა, შენი ცოლ-შვილი? - ეკითხებოდა კვალად ცოლი.

ღვთისუნელს წვერებში ჩაეცინა, ტუჩებზე ღიმილი შეუთამაშდა.

- ყალიონი. - უპასუხა ცოტა სიჩუმის შემდეგ, - ეგ მასიამოვნებს და თქვენ-კი ჭირისა და ვაების მეტი არაფერი მაჩვენეთ; წინ მარტი მიჩან, უკან აპრილი, თავზე ქუდი აღარ შამრჩა და ფეხებზე - ქალმები. ბევრს ნუღარ მაყბედებ, მაიტა ჩქარა ი ოხერი ყალიონი, თორო, ხო იცი, მე ცოტა ნაფქვავი მაქვ, კიდეც გავჯავრდები.

- ოღომც შენ ნუ გაჯავრდები მაგაზე მეტად, აჰა! - უთხრა ხვარამზემ და თანაც ჩიბუხი გადასცა. - ჯვარი გეწეროსთ შენა და შენს ჩიბუხსა, ერთმანეთს შეგაბეროსთ, ტკბილად დაგაბეროსთ.

- ამინ და ეგრე იყოს! მაგას რა სჯობია! ღმერთმა შენც გიშველოს, დედაკაცო, და მუდამ ხალისიანად ცეცხლი მოგატანინოს, როცა შაგიკვეთო, - მიუგო ღვთისუნელმა და თან შეუდგა ჩიბუხის მართვას: სირაში რამდენჯერმე ჩაჰბერა და შეისუტა; მერე სათამბაქოდან ამოიღო წეკვის ნაგლეჯი და დაუწყო ხელისგულზე სრესა... ამ დროს ქშენით, პირზე ოფლგადამდინარი ბალღებიც მოვიდენ და გულმტკივნეულად განუცხადეს მამას: “ვერ მოვხელეთ, მამავ, ვერა! სუ დავიარეთ ეგ ტყე, ვეძებეთ გზა-გზის პირებზე და არსად იბადება!”

- გიშველოთ ღმერთმა, შვილებო, ნუ შასწუხდებით, დედათქვენმა მოიხელა, აქ არი! - და უჩვენა უკვე გამზადებული ჩიბუხი. - თქვენ ეხლა ერთი ნიგზური (მუგუზალი) მომიტანეთ, სხვა არაფერი მინდა. - უთხრა მამამ შვილებს და ისინიც ბრძანების ასასრულებლად გაექანენ სახლისაკენ, ხოლო ღვთისუნელს თვალი კარებისაკენ ეჭირა და პირით ყალივნის სირას აწვალებდა.

ცეცხლიც მალე მოუვიდა და გაიჩარხა იმის საქმე. დაადო ჩიბუხს ცეცხლი. გააჩაღა ჩიბუხი. გაეხვია თამბაქოს ბოლში. ისე ჰგრძნობდა ამ დროს თავსა, თითქოს ღვთისუნელზე სული წმინდა გადმოსულაო.


II
საყდრის გალავანში კომლის კაცს მოეყარა თავი. დიდი ყატყატი იდგა: ზოგნი ფეხზე იდგნენ, სხვანი მხარ-თეძოზე შემოწოლილიყვნენ. სათათბიროდ დიდმნიშვნელოვანი საქმე გამოსჩენოდა ხალხსა და ეს საქმე უნდა გაერჩია, მისთვის თავის მსჯავრი დაედო. თებერვლის შუა-რიცხვები იქნებოდა, გალავნის ძირზე მინაქრული თოვლის გროვა მოსჩანდა. ღვთისუნელს ზურგი შაექცია ხალხისთვის, გაბუტული იჯდა ხმაამოუღებლად და თვალებით თოვლს მისჩერებოდა, პირში ჩიბუხი ეჩარა და ნელ-ნელა ჰსუტავდა.

- ეხლა თქვენ იცით, როგორც გაასამართლებთ. მე ამის მეტს ვერას ვიტყვი: დავიღუპე, დავიქე. თქვენს მტერს დაადგეს ის დღე, რაც დღე მე მადგა: რამოდენა საქონლის საჭმელი - ჩალა და თივა - ჩამეწვა-ჩამებუგა. კიდევ კარგი, საქონელი მაინც გადავარჩინეთ... საბძელში გოდორი იდგა, ერთი ცხრა-ათი კოდი ქერი ეყარა შიგ, ისიც ჩაიწვა. უღლებს, გუთანს, ფიწლებს, ნიჩბებს ვინღა ჩივის! სუყველა გაადნო ცეცხლმა. რა უყვა ამ ცივ ზამთარში? ან საქონელი სად მოვათავსო და ან რა ვაჭმიო? მართალია, მამასახლისს ელით, მაგრამ ტყუილად, მე მამასახლისი არაფერს მომიტანს და ვერც გზას მამცემს უთქვენოდ. - ეუბნებოდა ფარაჯაში გახვეული, ბანლის გარსაკრით შემოსარტყული, თავზედ ხელსახოცწაკრული, ჯოხზე დაბჯენილი, ტირილის ხმაზე მოუბარი ბუთლია. - არ მინდა არავის შეწუხება, არც თქვენი, არც კიდევ მეზობლისა, მაგრამ რა ვქნა, ამ წყალწაღებულმა, რო არა ვთქვა და არ ვიჩივლო, მეც ერთი საწყალი კაცი ვარ, ცოლ-შვილის პატრონი!..

- განა მაგას კი უნდოდა! მოუხდა ფათერაკი საქმე, მოუხდა! ახლო ხო არ დავარჩობთ, ან არ ჩავაქვავებთ? საწყალს თავადაცა სცხვენიან, აგერ პირდაპირ ვეღარ გვიყურებს, როგორ გვერიდება. უფრო სასმლის ბრალი იქნება. - გაისმა რამდენიმე ხმა გროვიდან.

- იმდენი ბრალიც არ იყო სასმლისა, თქვენი ჭირიმე, არა! სასმლის ბრალი კი არა, იმის ბრალია, რომ ეგ ბეჩავი მეტისმეტად ებრძვის მაგ წყეულს ყალიონს: დღე არ გააჩნია და ღამე, თორო დალევით იმდენიც არ დაგვილევია, გონი დაგვეკარგა. აღების ღამე იყო, ბერიკეები მომივიდენ სტვირით, ფანდურით, ლხინით, ჰაიჰუით. ღვთისა წინაშე, ძალიან მიამა, ბებრები, ბალღები სუ ერთმანეთში არეულიყვნენ. დავპატიჟე შინ, ვასმიე არაყი, ვაჭმიე პური, რაც ჩემი საწყლობა იქნებოდა. ღვთისუნელი აღარ გავუშვი, ჩემი ბრალია, მიმაჩნია, მინდოდა ერთად დრო გაგვეტარა, ამაძრახებს, ან ავს მეტყვის, ან კარგსაო, ვიფიქრე. ღვთისუნელმაც ხათრი არ გამიტეხა, დარჩა ჩემთან. როგორც ვიცით, ხინკალი მოვხარშეთ, ვახშამი ვჭამეთ. კარგა ხანს ვისხედით. დასწყევლოს ღმერთმა ის დღე და ის საათი! მოვიდა ძილის დრო, ღვთისუნელს შინ დავუგე ლოგინი. არაო, დაინიჟა, საბძელში ჩალა (ბურდო) იქნებაო, იქ წავალ, იქ დავიძინებ, თბილად ვიქნებიო. მეც აღარ ავუხირდი. დავაწვინე საბძელში და ბოლოს ეს გამოვიდა. - დაამთავრა ბუთლიამ სიტყვა და თანაც ღრმად ამოიოხრა.

ხალხს გულში წინათვე გადაწყვეტილი ჰქონდა, დავა როგორც უნდა გადაეწყვიტა, მაგრამ მიღებულ ძველადგანვე წესს საქმის გარჩევისას არა ჰღალატობდა.

- აბა, ერთი, ღვთისუნელს დავუძახოთ, იმასაცა ვკითხოთ, ვნახოთ ის რაღას იტყვის, იქნება - ბრალს არა კისრულობს, კაცებო? - გაისმა კვალად ხმები ხალხის გროვიდან. - ”ღვთისუნელო, ღვთისუნელო! მოდი აქ ცოტა ხანს”. - ღვთისუნელი ადგილიდან არ იძვროდა, მინამ რამდენჯერმე არ დაუძახეს. როგორც იყო, ადგა წელში და მუხლებში მტვრევით ღვთისუნელი და წარსდგა ყრილობის წინაშე. დარბაისელთ ღიმილი მოსდიოდათ სახეზე ღვთისუნელის დანახვაზე და ჯეილები, რომელთაც ცალკე ჯგუფი შაედგინათ, სიცილით იხოცებოდნენ. ღვთისუნელი თავჩაქინდრული იდგა კრების წინაშე და დიდხანს ხმას არ იღებდა, ყალიონს ეხლა ხელში ატრიალებდა. ახალოხის, ჩოხის და ტყავის წინა-კალთები სულ შემოსწვოდა, წამწამებ-წარბ-ულვაში სულ ატრუსული ჰქონდა. ამის გამო ყველას სიცილსა ჰგვრიდა.

- მიკვირს, ძმობილო, რო სუ არ ჩამწვარხარ? - ჰკითხა ვიღამაც ხუმრობის კილოთი.

- განა გიჟი იყო, ჩამწვარიყო, დღესაც კიდევ. ეტყობოდა თოვლზე მაგის ნაგორავალი. - გაიხუმრა მეორემ.

- დაილოცა ღმერთი, დაილოცა იმის სამართალი! - იძახოდა მესამე. - რაზე შავრცხვებოდით მთელი სოფელი და კაცი დაგვეწვებოდა?!

- ნეტავი ჩავმწვარიყავ, ისა სჯობდა, - წარმოსთქვა, როგორც იყო, ბოლო დროს ღვთისუნელმა: - მოვრჩებოდი ამოდენა დავიდარაბას და ვაი-ვაგლახს, აღარც თქვენ დაჰღონდებოდით, აღარც მე და აღარც ეს საწყალი ბუთლია. მე ერთს რასმე გთხოვთ, ჩემო ძმებო და მეზობლებო, კარგა იფიქროთ, აიღ-დაიღოთ. მართალია, მე მივაყენე ზარალი ბუთლიას, იმ ღამეს რომ მე იქ არ მივხისფეხე-ბულიყავ, ამ კაცს საბძელი და ბოსელი არ დაეწვებოდა. მაგრამ ბუთლიას ბრალიც-კია, რა უნდოდა, წავხირებულიყავ შინა; აღარ მამეშვა, არ შაიძლება, თუ ძმა ხარ, დარჩიო. ან მაგას რა აბრძოლებდა, მაგ დალოცვილსა? როგორც მოვხისფეხდი, ისევ ისრე წავხისფეხდებოდი - ეს საქმე არ მოხდებოდა. აღარ მამეშვა. და ბოლოს კი ასე გამოვიდა საქმე. ღმერთმაც იცის, თქვენც კარგად იცით, ბუთლიასაც ეჭვი არა აქვს, რომ მე ეგ ჯიბრით და შურისძიებით არ დავწვი. ათასჯერა ვწოლილვარ საბძელში, ჩალაში, ყალიონიც მამიწევია, მაგრამ იქ ცეცხლი არ გაჩენილა. რაღა მაგის საბძელში გაჩნდა ცეცხლი, თუ ერთი რამ მიზეზი არ იყო, თუ წერა არ იყო. - ღვთისუნელმა როცა სიტყვა “წერა” ახსენა, ხალხმა ყურები ჩამოყარა, ღვთისუნელმა ეს ცხოვლად შეამჩნია, გული მოეცა, უფრო გამხნევდა, იქამდის გამხნევდა, რომ ჩამოჯდა კიდეც, სათამბაქოვე ამოიძრო ქამრიდან და ჩიბუხს მართვა დაუწყო; თანაც განაგრძო: - ახლა ესეც იფიქრეთ, თქვენ გენაცვალოსთ ღვთისუნელი, მე რო მართლა ჩამვწვარიყავ, ვის უნდა ეზღო ჩემი თავსისხლი? ხო უნდა დაჰბრალებოდა ბუთლიას, რადგანაც მაგან დამაბრუნა ძალად შინა. მაშინ ხომ ყველას უნდა გეთქვათ: სუ ბუთლიას ბრალია! იმ აღების ღამეს ღვთისუნელი რო არ დაებრუნა, არ დაეთრო, კაცი არ დაიწვებოდაო. მაგრამ ესეც უსამართლობა იქნებოდა. მე, დაილოცა ღმერთი, არ დავიწვი და რის ბრალია? ესეც იმავე “წერისა”. აბა კარგა იფიქრეთ, თუ ასე არ არი?

ხალხი უფრო ღრმად ჩაფიქრდა და ღვთისუნელიც სრულიად გამარჯვებულად გრძნობდა თავსა, მაგრამ უცებ აღმოჩნდა ხელის შემშლელი “გარემოება”, ეს “გარემოება” ადამიანი გახლდათ, გლეხკაცი სამოცის წლისა, ზურაბი, კაცი პირდაპირი, მოურიდებელი, პატიოსნებით გათქმული. ვისთანაც უნდა ჰქონოდა საქმე, დიდთან თუ პატარასთან, თავის გრძნობას, თავის აზრს მოურიდებლად, მოუფერებლად წარმოსთქვამდა მუდამ. თავის ჯეილობაში ბევრი უწვნევია ზურაბს თუ მოხელეებისაგან, თუ მეზობლებისაგან, მაგრამ თავისი ზნე ვერარამ და ვერავინ მოაშლევინა. მისი დანჯღრეული ხმა, სწორედ ვეფხვის რუხრუხის მსგავსი, მეხივით გაჰკვეთდა გასაკვეთს და გასაწყვეტ საქმეს.

ვიდრე ხალხი ფიქრში იყო და გუნებაში სწონავდა, ნასმენ-ნახულს, ღვთისუნელმა დრო იხელთა, ყალიონში თამბაქო ჩაყარა, ტალკვესი, აბედი ამოიღო, დააკვესა, ყალიონს აბედი დაადო და დინჯად ბოლება დაუწყო. გამარჯვებული ვარო, თან გულში ამას ფიქრობდა. აი სწორედ ამ დროს გაისმა მოხუცის ვეფხვის რუხ-რუხი.

- ჩვენ გავიგოთ, ბიჭო, ვისი და რის ბრალია? - წარმოსთქვა ზურაბმა და თან ეკლის კონების მსგავსი ულვაშები და ჩამობარდნილი წარბები შეათამაშა: - რა უნდა გავიგოთ? გაგებული მაქვ და ძალიან კარგა ვხედავ, ჯერ არ დავბრმალვარ. ვისი ბრალია? ე მაგის ბრალია, პირში რომ გჩრავ და, როგორც ძაღლი ვერ ეშვება ძვალს, რაც უნდა გამოხრული იყოს, ისე შენ ვერ მაჰშვებიხარ, შე გადაყრუებულო! - უთხრა ეს ზურაბმა და თან ჯოხი დაუკრა ჩიბუხს ისე მარჯვედ, რომ ჩიბუხი ხალხში გადავარდა, ხოლო ღვთისუნელი პირს კატა-ნაცემი დარჩა და დიდხანს ვერ გამორკვეულიყო, თუ ეს რა საქმე დაემართა. - წერა. წერა! წერა-მწერელი, თუ არ დაგიშლია, შენ ნუ მამიკვდები, წერა-მწერელს შენ და შენის ჩიბუხის თვალყურის საგდებლად მოუცლია?!. აი ეგ არი ჩემი სამართალი. გესმის თუ არა? ყალივნისთვი კი არა, შენთვი უნდა დამეკრა ეს ჯოხი თავში, შე ძაღლო! - ამბობდა ზურაბი და თან ცეცხლის მგზნებარე თვალებით შასჩერებოდა ღვთისუნელს.

ხალხი აჩოჩქოლდა, ეცნენ საბრალო ღვთისუნელის ჩიბუხს და დაუწყეს წეწა, ზოგი მუშტსა სცემდა, სხვა ფეხქვეშ იგდებდა, სირა (ჩიბუხის ტარი) დააქუცმაცეს და აქეთ-იქით გადაყარეს. ისმოდა ჟრიამული, სიცილ-ხარხარი.

გამტკნარებულმა, განაცრებულმა ღვთისუნელმა როდის-როდის წარმოსთქვა: - ვაჰმე, ჩემო ყალიონო, აბა, უყუროს კაცმა, რასა სჩადიან, ე!? ღმერთი იწამეთ, ყალიონი არ გამიტეხოთ! - მიჰმართა ბოლო დროს ხალხს ღვთისუნელმა, მთელი გული და გონება მისი მიმართულ იქმნა ჩიბუხისაკენ და ზურაბის საპასუხოდ მხოლოდ ორის სიტყვის თქმა მოასწრო: - “გაგიხმეს ხელი და დაგიდგეს ენა, აჰა!” მიეშველა თავის საყვარელ ჩიბუხს. უნდოდა დაეხსნა წამებისაგან, მაგრამ ამაოდ, ვერაფერს გახდა, ვერაფერი უშველა პატრონმა, აღმზრდელმა აღზრდილს: ხალხმა ჩააქვავა ღვთისუნელის ჩიბუხი, მოუსპო სიცოცხლე, მოუსპო...


III
როცა იყო და არ იყო, ხალხი დაშოშმანდა, დაჯარდა, ცოტად გული მოიოხა. ხოლო სადავო საქმისა არ იყო ეს სრული გადაწყვეტა, - ამით ვერ დაკმაყოფილდებოდა დაზარალებული ადამიანი და ვერც ხალხის სინდისი. ჩიბუხის დასჯა ვერ გააძღობდა უსაჭმელოდ დარჩენილს ბუთლიას ძროხებს, ვერც გომურსა და საბძელს აუშენებდა დაზარალებულს, ნივთიერი დახმარება იყო საჭირო, ამას ყველა ჰგრძნობდა, ყველას გული ძალადაუტანებლად დუდუნებდა: - “უნდა უშველო დაზარალებულს მეზობელსაო!” მხოლოდ ერთი ენის დაძვრა იყო საჭირო, ერთი მოწოდება, რომ ხალხს “ჰოს” თქმით მოეშორებინა ის მოთხოვნილება, რასაც გული და ჩვეულება ავალებდა. ეს ხმაც გაისმა.

- კაცებო, - წარმოსთქვა ზურაბმა, - რო შაძლება და ღონე ჰქონდეს, თუ მთელი ზარალი არა, იმის ნახევარი მაინც უნდა ღვთისუნელისათვის გვეზღვევინა, რადგან იმის გაუფრთხილებლობის ბრალია ამ კაცის ზარალი. მაგრამ რადგან ღვთისუნელიც საწყალი კაცია, ჩვენი ვალია ყველასი დავეხმარნეთ ჩვენს ძმას, ჩვენს მეზობელს. ნუ ვუმტყუნებთ მამა-პაპის წესსა და ჩვეულებას, რითაც ვის შეგვიძლიან, იმით შევეწივნეთ. გავიყვანოთ ეს კაცი იოლად. ამისთანა საქმე დღეს ამის თავს არი, ხვალ ჩვენს თავზე იქნება. მე ამის მეტი არ შემიძლიან: მიჩუქებია ერთი თივა და ერთი ტვირთი ჩალა; როცა გინდა, მოდი, ძმაო, და წამაიღე; როცა საბძელ-გომურის მასალას მოიტან და კეთებას დაუწყებ, ერთს შაბათს დღეს ბალღსაც გაშველიებ.

- გიშველა ღმერთმა! - გაისმა ხალხში ხმა: - მეც მიჩუქებია ერთი თივა. მეც, მეც... მეც... მეც ერთი ტვირთი ჩალა... “მეც მიჩუქებიაო”, ამ სიტყვებმა, როგორც მილით გაყვანილმა წყალმა, მორწყო მთელი გუნდი ხალხისა. ხოლო ღვთისუნელს, იმის გარდა, რაც თავის პირით აჩუქა, ხალხმა დაავალა ორიოდე დღე ხარით და კაცით მიჰშველებოდა ბუთლიას ხე-ტყის ზიდვაში. ბუთლია ხალხს მადლობას უხდიდა, ხოლო ღვთისუნელი არ იყო ხალხის მადლობელი მის საყვარელ ჩიბუხის დასჯის გამო.

მოჩივარი და მოპასუხე იქვე ყრილობაზე შერიგდენ, ერთმანეთს პირზედ აკოცეს და სახლში, როცა ხალხი დაიშალა, ერთად წავიდენ. ბოროტ ენათა ის ხმაც კი გაავრცელეს ბოლოს, რომ აღებისღამინდელი ჩარექაში დარჩენილი არაყი ღვთისუნელს და ბუთლიას ერთად ესვათ, გამოეცალათ, ერთმანეთი ედღეგრძელებინათ, მკვდრებისთვის შენდობა ეთქვათ თურმე და ერთმანეთისათვის შაეფიცნათ ისევ ძმობა და სიყვარული.


1910 წ.
Back to top Go down
Admin
Into Armury
Into Armury


Male
Number of posts : 3787
Registration date : 09.11.08

PostSubject: Re: ვაჟა–ფშაველა   Thu Nov 18, 2010 7:42 pm

სიმონ ჩიქოვანი

შენიშვნები ვაჟა—ფშაველას სალიტერატურო ენის გამო



ვაჟა—ფშაველას ნაშრომების სალიტერატურო ენამ ადრე მკითხველი საზოგადოების განსაკუთრებული ყურდღება მიიქცია. სოლომონ ყუბანეიშვილის მიერ (“ვაჟა—ფშაველას დოკუმენტები და მასალები”) ერთად შეკრული მასალებიდან ირკვევა, რომ პოეტის სალიტერატურო ენის გარშემო დიდი დავა და აზრთა სხვადასხვაობა დაბადებულა. ამ დავამ და კამათმა თავისებური სახით ჩვენს დრომდისაც მოაღწია. მაგრამ ადრევე ვაჟა—ფშავეკას ენის გარშემო ატეხილი კამათი არ წარმართულა სწორი გზით და იმდროინდელი კრიტიკა ვერ გაარკვია მთის პოეტის ენობრივ მეურნეობაში და თავისი მოთხოვნილება უბრალოდ სწორი მართლწერით განსაზღვრა. ვაჟა—ფშაველა უფრო ღრმად უყურებდა ამ საკითხს და ცდილობდა თავის სალიტერატურო ენის სისწორე მეცნიერულად დაესაბუთებინა და მწერლობაში ფშაური კილოსათვის უფლება მოეპოვბინა და მისი საჭიროების აუცილებლობა დაემტკიცებინა. იგი უკომპრომისო შემოქმედი იყო და თავისი შეხედულებიდან გადახვევა არ იცოდა. მას არ შეეძლო თავისი პოეტიკის რომელიმე მუხლი დაეთმო და, კერძოდ სალიტერატურო ენის საკითხში მოწინააღმდეგეებს დამორჩილებოდა. ვაჟა—ფშაველა თურმე თავისი პოეტური ენით ამაყობდა კიდეც. ერთხელ დავით კლდიაშვილისათვის უთქვამს:'”მე ამ ჩემი ენით მომწონს თავიო”. იგი წერილებში ამტკიცებდა, რომ მთამ უკეთ შემოინახა ქართული ენა, ვიდრე საქართველოს ბარმა. როცა ერთ რედაქციაში მისი ენა დაუწუნებიათ და კუთხურად ჩაუთვლიათ, პოეტს განუცხადებია: ”ბარელნო, ნამდვილი ქართული ვერ გაგიგიათო”. იგი მწერლობაში მხოლოდ შოთა რუსთაველისა და დავით გურამიშვილის სალიტერატურო ენას მიიჩნევდა სანიმუშოდ. თავის სალიტერატურო ენას თავგამოდებით იცავდა და, მართლაც მისი პოეზია არ წარმოიდგინება იმ სიტყვიერი მასალის, იმ სიტყვიერი კულტურისა და იმ შენელებული კუთხურობის გარეშე,რაც “ალუდა ქეთელაურის” ავტორის პოეზიას გააჩნია. ასე ასაბუთებდა ვაჟა-ფშაველა თავის შეხედულებას სამწერლო ენაზე. ამტკიცებდა, რომ ხალხი, ერი, დედა ენისა, ბადებს და ზრდის ენას, როგორც დედა შვილსო. ყოველი ეთნოგრაფი და საერო მწერალი კი მოვალეა, ყველა საყურადღებო ხალხური სიტყვა ან ფორმა გააცნოს ლიტერატურულ ენას. თუ ეს სიტყვა და ფორმა შეეფერება ენის ხასიათს, ამით არაფერი დაშავდებაო... ფშაველებს ამ შემთხვევაში

საპატიო ადგილი ეკუთვნით, საყურადღებოა იმათი კილო და ფორმები, სხვათა შორის, იმიტომაც, რომ იმათ უფრო მეტი საშუალება ჰქონიათ, ქართული ენა დაეცვათ წმინდად. შეუბღალავად... ფშაველებზე ნაკლებად ჰქონდა ზეგავლენა ოსმალებსა და სპარსელებს.

აკაკი წერეთელი, რომელიც მთის პოეტის მოწინააღმდეგედ ითვლებოდა სალიტერატურო ენის საკითხში, წერდა: “იმ დროს, როცა რუსთაველი არსებობდა, საქართველო შეადგენდა ერთ სამეფოს და არ იყო განაწილებული. მაშინ ენაც ერთი ქონიათ. ე. ი. ის ენა, რომელიც რუსთაველს უხმარია. შემდეგ საქართველო დანაწილდა სამთავროებად. ხშირად ერთი სამთავრო იყო მტრის მონობაში და გავლენის ქვეშ, როდესაც მეორე თავისუფლად რჩებოდა. ამგვარად დამონებულ სამთავროში რომელიმე ქართული სიტყვა იკარგებოდა და მის ნაცვლად სხვა უცხო სიტყვა შემოდიოდა, მაშინ როდესაც დაუმონებელ სამთავროში რჩებოდა ის სიტყვა. დღეს ჩვენი ვალია, რომ ეს სიტყვები მოვაგროვოთ და შემოვიტანოთ ენის საუნჯეში და არ გავდევნოთ მხოლოდ იმისათვის, რომ ამ სიტყვას ქალაქში კინტოები არ ხმარობენ”. “აკაკი წერეთლის ეს მოსაზრება ზოგადად სრულიად არ ეწინააღმდეგება ვაჟა-ფშაველას შეხედულებას სალიტერატურო ენის საკითხზე.მაღალი მთის მგოსანიც ამტკიცებდა: ”ბარი ხშირად დაპყრობილი იყოო... სპარსეთის და ოსმალეთის მიერ, ეს დამპყრობლები ფშავამდე ვერ აღწევდნენ.ამიტომ ფშავმა ბევრი წმინდა ქართული სიტყვა და გამოთქმის ფორმები შემოინახა და იგი ახალ სალიტერატურო ენაში უნდა შევიდესო”... აკაკი წერეთელიც ამტკიცებდა,ზოგიერთი ლექსიკური მასალა ქართულ მწერლობაში იმერეთიდან და სხვა კუთხიდან შემოტანილ იქნესო. იგი აღიარებდა., საჭიროების დროს მეგრული მეტყველების მოშველიებაც შეიძლებაო. “განთიადის” ავტორმა რამდენიმე მეგრული სიტყვა ქართულ მწერლობაში თავისუფლად დაამტკიცა კიდეც. მიუხედავად სალიტერატურო ენის საკითხზე აკაკი წერეთლისა და ვაჟა-ფშაველას აზრთა ერთგვარობისა, ,,განთიადის”ავტორი უბადლო მთის პოეტის ქართულ მეტყველებას იწუნებდა და ებრძოდა კიდეც ვაჟა-ფსაველას სალიტერატურო ენის მიდრეკილებას:

ენას გიწუნებ, ფშაველო,
მგოსანო მაღალ მთისაო,
თუმც კი გვითესავ მარგალიტს,
მკითხველიც იმას მკისაო...

თითქოს გაუგებარია აკაკი წერეთლის ასეთი სიმკაცრე, მით უმეტეს, მისი ზოგადი შეხედულება სამწერლო ენაზე არ უარყობდა კუტხური სიტყვიერი მასალის გამოყენებას. შეიძლება მას გადამეტებულად მიაჩნდა მთის მომღერლის ფშაური დიალექტით გატაცება და მის პოეზიაში კუთხური სიტყვიერი მასალის მოჭარბებულად გამოყენება? ეგებ იგი ზომიერების დაცვას მოითხივდა! თუ ეს ასეა, მაშინ საკითხი სულ სხვა კუთხით უნდა იქნეს განხილული და სხვა მხრივ უნდა იყოს გაშუქებული. ისე კი “განთიადის” ავტორის შეხედულება სამწერლო ენაზე და მისი უარყოფითი დამოკიდებულება ვაჟა-ფშაველას ენისადმი გაუგებარია, ერთგვარი წინააღმდეგობის შემცველია. ეგებ აკაკი წერეთლის შენიშვნა მარტო გამოთქმის ფორმებს ეხება? უფრო მკაცრი შეფასება მისცა ვაჟა-ფშაველას სალიტერატურო ენას მწერალმა პეტრე მირიანა შვილმა. ეტყობა, სილოვგან ხუნდაძეც არ ყოფილა კმაყოფილი მთის მგოსნის სამწერლო მეტყველბით. აკაკი წერეთელს “ბახტრიონის” ავტორი “მარგალიტების მთესველად” მიაჩნდა, ხოლო სხვები ამ სალიტერატურო ენის გამო უფრო მკაცრ შეფასებას აძლევდნენ ვაჟა-ფშაველას მთელ შემოქმედებას.ვაჟა-ფშაველას კი აუცილებლად, თავის შემოქმედბის განუყრელ თვისებად მიაჩნდა მის მეირ შემუშავებულ სამწერლო ენა, იგი დიდ ფიქრს, მასალის შესწავლისა და პოეტური მუშაობის შედეგად დაიბადა. ვაჟა-ფშაველას გააჩნდა თავისი შემოქმედებისათვის საჭირო ზომიერების გრძნობა და უდიდესი მხატვრული ტაქტი, რომელიც თავის დროზე არ იქნა შემჩნეული და შესწავლილი. უპირველეს ყოვლისა, პოეტის პროზა დაწერილია ყოველგვარი კუთხური გამოთქმების გარეშე და ზუსტი ხატოვანი ქართული ენით. მხატვრულ პროზაში ფშავური კილოს გავლენა თითქმის არ იგრძნობა. ვაჟა-ფშაველას პროზაში ძლიერ ძუნწად გაბნეული კუთხური ლექსიკური მასალაც თითქოს გაშალაშინებულია

დადახვეწილია, იგი გამჭვირვალეა და მხოლოდ ნაწარმოების ელფერისათვის არისგამოყენებული, ბუნების წიაღში დაბადებული სუფთა ქართული მეტყველება.

შოთა ძიძიგურმა ვაჟა-ფშაველას სალიტერატურო ენის საკითხზე გამოქვეყნბულ ძლიერ საყურადღებო წერილში აღნიშნავს,თითქოს პოეტის კუთხური ლექსიკა და გამოთქმის ფორმებით მომარჯვებული ქონდეს მხოლოდ დიალოგებში და არა ავტორისეულ თხრობაში და ახწერაში. მკვლევარმა ამ დებულების გასამართლებლად მრავალი საყურადღებო საბუთიც მოიყვანა, ნაგრამ ეს შეხედულება სავსებით არ დასტურდება. პოემაში “ალუდა ქეთელაური” არა მარტო გმირების დიალოგშია კუთხური გამოთქმები და ლექსიკური მასალაა გამოყენებული, არამედ ავტორისეულ აღწერაში თხრობაშიც. პოემა აჭრელებულია ფშაური კილოკავითა და კუთხური სიტყვებით. ლირიკულ ლექსებში სადაც მხოლოდ ავტორის მონოლოგია გამეფებული ნათქვამია:

მრწამს, ფერფლნი კარგის გულისა,
ქარმა რომ გაფანტოს ხმელადა,

თვითომა მაინც ენთება,

ტიალ სურვილი ცხელადა.

ხოლო ლექსში “გულო, რას დაღონებულხარ” პოეტი გვეუბნება:

ჩქრა ზაფხულო მოალის,

აყოვდებიან იანი...

ამგვარად, კუთხური გამოთქმები და სიტვიერი მასალა ავტორისეულ ტექსტში საკმაოდ არის გაბნეული. მხოლოდ ეს დიალქეტური სიტყვიერი მასალა და ფშავ-ხევსურული გამოთქმის ფორმები ყველა ნაწარმოებში ერთნაირი სიუხვით არაა გამოყენებული. ადრე არავის მიუქცევია ყურადღება, რომ პოემები “სტუმარ-მასპინძელი” და “სისხლის ძიება” დაწერილია ზოგად ქართული ხალხური ენით და კუთხური, კილოკავური ფორმებით და სიტყვები თითქმის განდევნილია მათი ენობრივი ქსოვილიდან. აქ სალიტერატურო ენა უმთავრეს შემთხვევაში ზოგად ქართულია და ყოველგვარი ენობრივი კუთხურობა დაძლეულია, ხოლო პოემებში_“ალუდა ქეთელაური”, “გოგოთური და აფშინა”, “ბახტრიონი” და “გველის-მჭამელი”ჭარბად შეიმჩნევა კუტხური მეტყველება და მისთვის დამახასიათებელი გამოთქმის ფორმები. ამგვარად, ვაჟა-ფშაველა პოემებში ორნაირი სალიტერატურო ენის ნაკადი შეიმჩნევა. “სტუმარ-მასპინძელი” და “სისხლის ძიების” ამბავი და მოქმედება გაშლილია საქართველოს გარეთ, ქისტეთისა და ჩერქეზეტი სოფლის ფონზე. ამ ნაწარმობში უმთავრესად ზოგად ქართული ხალხური იოერის სალიტერატურო ენაა მომარჯვებული:

ღამის წყვდიადში ჩაფლული

გამტკნარებულის საითა,

მოსჩანს ქისტეთის მიდამო

სალის კლდეების ტახტიტა.

ბნელს ხევზე მოჰყბადოეფს მდინარე,

გულამღვრეული ჯავრიტა.

გადმოხრილიყვნენ მტანიცა,

ხელ პირს იბანდნენ წყალზედა.

. . . . .

სოფლის თავს სძინავს შავს ნისლსა.

დაფიქრებულის სახითა,

ყურს უგდებს არე-მარესა,

გულ-ლაღობს სანახავითა.



წვიმს, სეტყვაა,

მთებზე ნისლები ჰკიდია,

ბევრი რამ ხდება ქვეყნადა,

შიგ ცოდვა-ბრალი დიდია.

ბუნება წარბსაც არ იხრის,

მაინც მშვიდი და მშვიდია.



ეს სტრიქონები ამოწერილია უშუალოდ არა ფშავ-ხევსურეთის ცხოვრებაზე შექმნილი პოემებიდან. ამ ნაწყვეტების მიხედვით ადვილად მისახვედრია, რომ “სტუმარ-მასპინძელში” და “სისხლის ძიებაში” თითქმის სრულიად გამოთიშულია კუთხური მიმოხვრა სიტყვიერი მასალისა და ისინი დაწერილია თითქმის სუფთა, მწერლობაში დაკანონებული ქართულით. მაგრამ თუ გადავიკითხავთ “ალუდა ქეთელაურს”, “გველის მჭამელს” ან “ბახტრიონს”, რომლებიც ფშავ-ხევსურეთის ცხოვრების ფონზეა გამოკვეთილი და საქართველოს მთის ჩარჩოებშია ჩასმული, დავინახავთ ამ კუთხური მეტყველების ფორმების მოჭარბებულ გამოყენებას. “ალუდა ქეთელაურში” ეს კუთხური გამოთქმები როგორც გმირების საუბარში, ისე ავტორის მიერ აღწერილ ბუნების სურათებში თუ ეპიკურ თხრობაშია გაბნეული:



კარგი გყოლია გამდელი,

ღმერთმ გიდღეგრძელოს გვარიო,

სიგრძივ გაჰხურა ნაბადი,

ზედ გადაადვა გარიო

. . . . . . . .

ტახტზედა დაუკიდებავ

მუცალის ძმისა მკლავია…

. . . . . . . .

მზემ აიწია ცაზედა,

ისლებმ დაწირეს ხევები...



და სხვა



როგორც მოყვანილი ნაწყვეტებიდან ირკვევა, ვაჟა – ფშაველა სალიტერატურო ენას ამუშავებდა ამა თუ იმ თემის საფუძველზე. როდესაც პოეტი ფშავ-ხევსურული ცხოვრების მასალაზე ნაწარმოებს ქმნიდა, მეტ ყურადღებას აქცევდა სიტყვიერი მასალის ელფერს და ცდილობდა თავისი კუთხის კოლორიტი ნაწარმოების ენობრივ ქსოვილშიც შეენარჩუნებინა. ამიტომ იმ პოემებში, სადაც მოქმედება ფშავ-ხევსურეთში ხდება, ყველგან იგრძნობა კუთხური კილო და ნაწარმოებში შეჭრილია ისეთი ქართული ხალხური, რომელსაც უკვე არქაული იერი მიუღია. ვაჟა-ფშაველა წერდა:

“ფშავური საუბრის კილო და გრამატიკული ფორმები, როგორც ნამდვილი ძველი ქართული, სრულიად გვანან ძველი მწერლების ნაწერებს. ამიტომ იმათ უკან ჩამორჩენა არ ეკუთვნებადო”. როგორც ამ ამონაწერშია ნაგულისხმები, მთის პოეტი ფშაურ სასაუბრო კუთხურ ენას ძველმწიგნობრულ ქართულთან ანათესავებდა და მას თავისი პოეზიის აუცილებელ თვისებად თვლიდა. “ბახტრიონის” ავტორს მიაჩნდა, რომ ენის ასეთი არქაული ფორმები და კილო მისი პოეზიის ბუნებას უფრო შეეფერებოდა. პოეტის შეხედულებით, ფშაურ კილოსაც მონაწილეობა უნდა მიეღო ახალი სალიტერატურო ენის ფორმირების საქმეში.

ვაჟა-ფშაველას პოეტურ მეტყველებაში მეორე ნიშანდობლივი თვისებაც შეიმჩნევა. ის ყველა ლექსში, რომლებიც დაწერილია ხალხური შაირის ზომით, ეს კუთხური, არქაული კილო და გამოთქმები მომძლავრებულია და ამ შემთხვევაში მის პოეზიაზე ხალხურის გარეგნული გავლენა მკაფიოდ შესამჩნევია. მაგრამ მთის პოეტის მიერ დაწერილ ათმარცვლიან და თოთხმეტმარცვლიან ლექსებში ეს ენობრივი კუთხური კოლორიტი თითქმის განდევნილია. ისინი სუფთა, ზოგადი ქართული სალიტერატურო ენით არის დაწერილი. ამ შეხედულების დასადასტურებლად შეიძლება მოვიყვანოთ ათ მარცვლიანი ლექსი:

ქარი უბერავს, მოაქვს ნამქერი,_
ჩიტი ნიბლია ატირდა მთაზე.
სულ მუდამ ლაღო და მხიარულო,
ჩიტო ნიბლიავ, ცრემლს აფრქვევ რაზე?
_ უსახლ-კარო ვარ, განა არ ვიცი,
ყინვამ მომასწრო ძმობილო, გზაზე,
დამკრა სიცივემ, გული დამილბო
და მიმიყინა ფრთებიცა ტანზე.
ფრენა არ ძალმიძს, ვეღარ დავდივარ,
ზედ მიმეყინა ფეხები ქვაზე,
წადი, უთხარი ჩემსა ობლებსა
და გადასძახე მაღლიდან თავზე:
აქ გამითხარონ ცივი სამარე,
აქვე დამმარხონ, ამ მაღალს მთაზე;
ნაზის იისა კუბო შემიკრან,
გულს დამაყარონ ტურფა კესანე.
არ დაივიწყო, თუ გწამს უფალი,
არ დაივიწყო, შენი კვნესამე.


მოყვანილი ლექსი კუთხური არქაიზმიდან სრულიად განთავისუფლებულია და ლექსი ჩვეულებრივი ზოგად-სალიტერატურო ქართულით არის გაჩარხული.

ვაჟას ენა ქალაქურ სასაუბრო მეტყველებასა და ქალაქური ფოლკლორის პოეტურ ენას სრულიად მოწყვეტილია. ვაჟას სამწერლო მეტყველება თითქოს უშუალოდ ბუნების წიარშია აღმოცენებული.



1960 წ თბილისი

წყარო - http://publish.dlf.ge/vaxtangvi/simonchiqovani/
Back to top Go down
View user profile http://armuri.4forum.biz
Admin
Into Armury
Into Armury


Male
Number of posts : 3787
Registration date : 09.11.08

PostSubject: Re: ვაჟა–ფშაველა   Thu Nov 18, 2010 8:10 pm

გურამ ყორანაშვილი


როგორ იქმნება მითი?

მითოლოგიით ოდენ ჩვენი უძველესი წინაპრები როდი იყვნენ გატაცებული. იგი დიდ პატივშია დღევანდელ ქართველობაშიც. თითქოს ქართული ისტორიოგრაფია (საისტორიო მეცნიერება) უკვე დიდი ხნის წინათ უნდა გამოსულიყო ცნობიერების აღნიშნული ფაზიდან, მაგრამ ჩვენი ისტორიოგრაფია დიდად არის დამძიმებული მითებით. თანაც არა მხოლოდ ისტორიოგრაფია. ამიტომაც სრულიადაც არ აზვიადებს ერთი რუსი ჟურნალისტი, როდესაც ამბობს: "ქართველებს ძალზე უყვართ ათასნაირი მითის გამოგონება და სრულიად გულწრფელად, როგორც პატარა ბავშვებს, სჯერათ ყოველი სასწაულისა” (იხ. გაზეთი "საქართველოს რესპუბლიკა”, 15 ივნისი, 2006 წელი).


ამჯერად ლიტერატურის სფეროში მოარულ მითზე შევჩერდები. ცნობილია, რომ 1951 წლის დასაწყისში "ხალხთა” და მსოფლიო "პროლეტარიატის ბელადის” იოსებ სტალინის შეკვეთით ე. წ. საქართველოს კომპარტიის პირველმა მდივანმა, კანდიდ ჩარკვიანმა, სასტიკად გააკრიტიკა ჩვენი დიდი პოეტი და მამულიშვილი ვაჟა-ფშაველა როგორც ენის, ისე მსოფლმხედველობის თვალსაზრისით. დიდი ბელადის ახირებას წინ ვინ დაუდგებოდა და პარტიულმა აქტივისტებმა, პოეტებმა, მწერლებმა, მეცნიერებმა და სხვებმა კვერი დაუკრეს მას. მართალია, იმხანად სკოლებში ვაჟას გვასწავლიდნენ, მაგრამ სამი წლის განმავლობაში არ წყდებოდა ვაჟა-ფშაველას განქიქება, არ იბეჭდებოდა მისი წიგნები. კაცმა რომ თქვას, ვინ იქნება დღეს წინააღმდეგი, რომ პატივი მივაგოთ იმას, ვინც გაბედა და შეეწინააღმდეგა კომუნისტური ხელისუფლების ხუშტურებსა და სისულელეს?! მაგრამ, სავსებით გასაგები მიზეზების გამო ეს არავის გაუკეთებია. თუმცა მითი მაინც შეიქმნა. წერილობითი სახით, დოკუმენტურად პირველად იგი დაფიქსირებულია მწერალ ლადო ავალიანის წიგნში "დიდი სიჩუმის ექო” (თბილისი, 1982). ავტორი სიმონ ჩიქოვანის შესახებ გვიყვება: "… არასდროს ლიტერატურის ინტერესებზე მაღლა არ დაუყენებია "სავარძელი”; და თუ ლიტერატურის ინტერესები უპირისპირდებოდა "სავარძლის” ავტორიტეტს, არასდროს მას ლიტერატურის ავტორიტეტისა და ინტერესების საზიანოდ "სავარძლის” ეშხით უკან არ დაუხევია. ამას თვალსაჩინოდ ადასტურებს ახლო წარსულში ვაჟასადმი ენის საკითხში (არა მარტო ენის – გ. ყ.) შეჭიდების ცდა და ამ "ჭიდილში” სიმონ ჩიქოვანის პოზიცია. იმ ვითარებაში და იმ დროს რომ ვაჟას ენობრივი პოზიცია დაეცვა, ერთი შეხედვით, ეს აღემატებოდა ყოველგვარ ადამიანურ გამბედაობას და გამორიცხავდა კეთილგონიერებას, მით უმეტეს, დიდი პოსტის მფლობელთათვის. მართალია, მან ეს გაბედული ნაბიჯი ერთგვარი, მისთვის დამახასიათებელი დიპლომატიური ტაქტით გადადგა, მაგრამ… როგორც ბევრს ახსოვს, სიმონ ჩიქოვანს ეს გაბედული ნაბიჯი ძვირად დაუჯდა” (იხ. დასახ. წიგნი, გვ. 148).

თუ ვინმე "ურწმუნო თომა” გამოჩნდება და დაეჭვდება ლადო ავალიანის მონაყოლში, ეს თითქოს აბსოლუტურად გამორიცხული უნდა იყოს მწერალ ოთარ ჩხეიძის ნაამბობის მიხედვით: "სიმონ ჩიქოვანი, მაშინ მწერალთა კავშირის თავმჯდომარე, გამოვიდა პარტიულ კონფერენციაზე, გამოვიდა და დაიცვა სტილი (მარტო სტილი? – გ. ყ.) ვაჟა-ფშაველასი, სტილი, როგორც მხატვრული პოეტური პოზიცია, სტილი, როგორც მხატვრული ფენომენი, რომლის აღრევა არ შეიძლებოდა საერთო, ზოგადად ენობრივ პრობლემატიკაში. ასე გამოვიდა და იცოდა, თუ რაც მოჰყვებოდა ასეთ გამოსვლას, წინასწარ იცოდა… იცოდა. და მაშინ, გამოსვლის წინ, – ის მარტო გახლდათ თავმჯდომარის ოთახში. მიჰყვებოდა ფანჯრის ძგიდესა. ბაღს გადაჰყურებდა. გაზაფხული რო უნდა დაწყებულიყო. და რო იგრძნობოდა აქაცა, ამ პატარა ბაღში მწერალთა კავშირისა (სინამდვილეში ავადსახსენებელი – პარტიული კონფერენცია გაიხსნა 1951 წლის 10 იანვარს და ამდენად "გაზაფხულის დადგომაზე” ლაპარაკი უადგილო გახლდათ – გ. ყ.). გადაჰყურებდა. კარი რომ შევაღე, შემობრუნდა. გამიღიმა და ღიმილს არ ჰგავდა ღიმილი. იგი, არა, – რაღაცამ აჰკრა და სახე აელეწა. ასე წამოჰკრიფა ქაღალდები მაგიდიდან. ჯერ დაახვია, დაახვია, დააგორგალა. მერე გაშალა. გაკეცა. ჯიბეში ჩაიდო. თვალი მოავლო თავმჯდომარის ოთახსა, ერთი მოავლო, რომ ეთხოვებიან, ისე მოავლო თვალი, და გამომემშვიდობა მეც ისე იმგვარადა, რო ეგონა, რომ მხოლოდ იმას მოჰხსნიდნენ. იცოდა. და შეიძლება იმ დროს უფრო მეტიც ეფიქრა ადამიანსა, ძალიან ადვილად შეიძლებოდა” (იხ. ავტორის სტატია "დღენი გარდასულნი”, "ლიტერატურული საქართველო”, 13 აპრილი, 1984).

ხომ ხედავთ, ამას გვიყვება თვითმხილველი, მოწმე იმისა, თუ როგორ ემზადებოდა სიმონ ჩიქოვანი დიდი ნაბიჯის გადასადგმელად! ამას დაუმატეთ ისიც, რომ ბ-ნი ოთარ ჩხეიძე იმ დროს მწერალთა კავშირის მდივანი გახლდათ.

რაც შეეხება ამბის ამგვარად გადმოცემის პრიორიტეტს: თუმცა ლადო ავალიანი ამას ამბობდა ორი წლით ადრე, მაგრამ უნდა ვიგულისხმოთ, რომ აღნიშნულ ვერსიას სათავე დაედო ბევრად უფრო ადრე და ამ მხრივ ოთარ ჩხეიძე, ვითარცა "თვითმხილველი”, ამას უფრო ადრე იტყოდა.

უპირველეს ყოვლისა, თუ საბჭოური ტოტალიტარული რეჟიმის ხასიათს გავითვალისწინებთ, ამგვარი რამ გამორიცხულია. შესაძლებელია, სიმონ ჩიქოვანი ემზადებოდა ვაჟა-ფშაველას დასაცავად პარტკონფერენციაზე, მაგრამ ვერ გაბედა და გამოსვლისას ისეთივე შეხედულებანი განავითარა, როგორიც სხვებმა (ამის თაობაზე იხ. გაზეთი "კომუნისტი”, 20 იანვარი, 1951; აგრეთვე მისი მოხსენება საქართველოს საბჭოთა მწერლების კავშირის პლენუმზე, "ლიტერატურა და ხელოვნება”, 18 მარტი, 1951).

ზემოაღნიშნულს დავუმატოთ თავისებური მოწმის, ბატონ ნიკა ჩიქოვანის (სიმონ ჩიქოვანის შვილობილის), მონათხრობი: "ყველასათვის ცხადი იყო, რომ თვითონ კანდიდ ჩარკვიანი ვერ იქნებოდა ვაჟას ამ "დევნის” ინიციატორი და რომ იგი ასრულებდა სტალინის დავალებას. ამიტომ ყოველგვარი დისკუსია კარგავდა აზრს. აქვე იგი გადასწვდა სიმონს და გიორგი ლეონიძეს საბჭოთა კრიტიკისათვის ტრადიციული ბრალდებით ბუნდოვანებასა და ფორმალიზმში. სიმონი და გოგლა გამოვიდნენ სიტყვებით, აღიარეს თავიანთი "შეცდომები” და აღუთქვეს კონფერენციას, რომ გაითვალისწინებდნენ ამხანაგ კანდიდ ჩარკვიანის კრიტიკას შემდეგ მუშაობაში” (იხ. ავტორის "მოგონების მოგონება”, "მნათობი”, 2003, N3-4). შეგახსენებთ, რომ ეს მონათხრობი ეფუძნება თვითონ სიმონ ჩიქოვანის მონაყოლს და ამჯერად ძვირფას საისტორიო (გნებავთ ლიტერატურულ) წყაროს წარმოადგენს.

როგორც ვხედავთ, კერძოდ, აღნიშნულ მონათხრობში რამე ცოტნე დადიანის ტოლფას ქმედებაზე ლაპარაკი არ არის. ისე, ამავე მთხრობელის მიხედვით, სიმონ ჩიქოვანის მეუღლე, ქალბატონი მარიკა, დიდად პრინციპული ქალი ყოფილა და მოხსენიებული პარტიული თავყრილობის შემდეგ, მწერალთა კავშირის პლენუმის წინ, მეუღლეს ურჩევდა, არ შეერთებოდა ვაჟ-ფშაველას მგმობელთა რიცხვს: რა სჯობია იმას, რომ მოგხსნან ვაჟა-ფშაველას დაცვის გამო (იქვე). ეს რომ მომხდარიყო, მაშინ შუა აზიის ან შორეული აღმოსავლეთის (უფრო სწორად, ჩრდილოეთის) რომელიმე საკონცენტრაციო ბანაკის ბინადარი გახდებოდა. ისე, სიმონ ჩიქოვანი, მართლაც, მოხსნეს მწერალთა კავშირის თავმჯდომარეობიდან, მაგრამ ამის მიზეზი წვრილმანი დაპირისპირებები იყო.

ამდენად, ზემოაღნიშნული ამბავი მითოლოგიის სფეროს განეკუთვნება. იგი ახასიათებს წარმავალი და დღევანდელი ქართველობის მენტალიტეტს და აბსოლუტურად არ შეესაბამება სინამდვილეს.

study

ვაჟა-ფშაველა

მუტრუკი მიტომ მუტრუკობს

მუტრუკი მიტომ მუტრუკობს,
დედა ჰყოლია ვირიო.
კაცი ბეჩავის მჩაგრავი
სად გაგონილა გმირიო!
გაიგე ავი და კარგი:
შაუფეროდე ყველასა;
ნუ მიენდობი, ერიდე
კაცს გაიძვერას, მელასა.
ოღონდ ვაჟკაცი ვარგოდეს,
რა უშავ ჩოხის ძველასა.


Idea


Last edited by Admin on Sun May 29, 2011 10:07 am; edited 1 time in total
Back to top Go down
View user profile http://armuri.4forum.biz
Admin
Into Armury
Into Armury


Male
Number of posts : 3787
Registration date : 09.11.08

PostSubject: Re: ვაჟა–ფშაველა   Thu Nov 18, 2010 8:16 pm

იოსებ ომაძე


ნიკო ფიროსმანაშვილი და ვაჟა–ფშაველა


დიდი პიროვნებაა, ვისაც გააჩნია დიადი მიზანი, დიდი ნიჭი და ულევი ენერგია. ძლიერი პიროვნება სულ სხვაა – მას, შესაძლებელია, არც დიადი მიზანი ამოძრავებდეს და არც ნიჭით იყოს გამორჩეული.

ნიკო ფიროსმანაშვილი და ვაჟა–ფშაველა დიდი პიროვნებებია.

ჩვენ წარმოდგენაში ეს ორი უდიდესი ხელოვანი ერთობ ბუნებრივად წყვილდება. ბევრჯერაც შეუდარებიათ ერთმანეთისთვის სხვადასხვა მხრივ მათი ცხოვრება და შემოქმედება. მართლაც, არ არის ძნელი საერთოს პოვნა მათ ცხოვრებაში: ორივემ წუთისოფელი უკიდურეს გაჭირვებაში გალია; ორივემ იგემა გაუტანლობა, უმადურობა, ნაღვაწის დაუფასებლობა; იშვიათი იყო მათი გამგები, შემაგულიანებელი, მხრის მიმცემი, გამამხნევებელი – თუკი ოდნავი ყურადღება გამოიჩინეს, ისიც უმეტესად ვალის მოხდის მიზნით; მათთვის ვერავინ მოიცალა. ორივე თავმდაბალი იყო, მორიდებული, უბრალო, თუმცა საკუთარი თავის ფასი ძალიან კარგად იცოდნენ… საზოგადოებრიობის უყურადღებობით არ დაბოღმილან, ბოლომდე ერთგულნი დარჩნენ თავიანთი მაღალი მისიისა – სამშობლოს და ხალხის სამსახურისა; დროებით ორივე გარიყული, პერიფერიაზე მოქცეული აღმოჩნდა, არადა, თურმე მათ ნაღვაწზე ფასეული იმ დროს არაფერი შექმნილა! ორივეს ახასიათებს გლობალური ჭვრეტა სამყაროსი, ერთიანია შემოქმედი და ქვეყნიერება.

ნიკო ფიროსმანაშვილი (1862–1918) და ვაჟა–ფშაველა (1861–1915) ერთ ისტორიულ ეპოქაში მოღვაწეობდნენ (ვასო ჩაჩანიძის ცნობით, მათ კარგი ნაცნობობაც ჰქონიათ; ნიკო დიდად აფასებდა ვაჟა–ფშაველას შემოქმედებას, უყვარდა მისი ნაწარმოებების კითხვა). კარგა ხანია, შემჩნეულია, აგრეთვე, რომ მათ შორის ღრმა შინაგანი, სულისმიერი ნათესაობაა; ტიპოლოგიურად ისინი მსგავსი შემოქმედნი არიან, ერთი – მხატვრობაში, მეორე – პოეზიაში; როგორც ფორმის თუ შინაარსის მხრივ, ისე იდეურ–მსოფლმხედველობითი თვალსაზრისითაც ძალიან ბევრი აქვთ საერთო.

უპირველეს ყოვლისა, ფორმაზე: ორივენი განზოგადებულად, "ერთი ლაღად მოქნეული ფრაზით”, "ფუნჯის ერთი ოსტატური მოსმით” ხატავენ თავიანთ გმირებს – დაუწვრილმანებლად, დაუქუცმაცებლად, დეტალიზაციის გარეშე; ორივეს პერსონაჟები ისეთი მონუმენტური სიდიადით წარმოგვიდგებიან, რომ მათი დავიწყება შეუძლებელია; ასევე, ორივე "უსწორია”, ფორმათქმნადობის საყოველთაოდ მიღებული, ტრადიციული კანონების დამრღვევი და ორივემ ხელოვნების ქურუმთა გაკიცხვა დაიმსახურა.

"ენას გიწუნებ, ფშაველო,

მგოსანო მაღალ მთისაო,

თუმც კი გვითესავ მარგალიტს,

მკითხველიც იმას მკისაო”,

– აკაკის ეს სიტყვები პარადოქსულად ჟღერს: თუკი პოეტს ენა, – ესთეტიკური ზემოქმედების ძირითადი ინსტრუმენტი, – არ უვარგა, მაშინ არც პოეზია არსებობს, მარგალიტების თესვაზეც ზედმეტია ლაპარაკი.

ასეთივე წინააღმდეგობრივია მოსე თოიძის თვალსაზრისიც ნიკო ფიროსმანაშვილის შემოქმედებაზე (იხ. მისი წერილი: "ნიკო ფიროსმანაშვილი და მისი ნახატები”, გაზ. "სახალხო ფურცელი”, ¹ 579, 1916 წ. 21 მაისი): ერთი მხრივ, "ეს ნახატები მოწმობს ავტორის სრულ ტექნიკურ მოუმზადებლობას, არავითარი ელემენტარული ცოდნაც კი არა ჩანს მის ნახატებში პერსპექტივისა და სხვ.”, მეორე მხრივ, "ჩემის აზრით, ნ.ფიროსმანაშვილი ისე ძლიერი პიროვნებაა, ისე ძლიერად სცემს მისი გული ეროვნული თავისებურებებით, რომ (…) მასში უნდა ვეძიოთ ნიადაგი, როგორც დაუმუშავებელ ოქროს მადანში”, "თუ გვინდა, რომ ქართული მხატვრობა მთლიანად არ ჩაინთქეს ევროპული ხელოვნების რეფლექსებში… სანამ ხალხს კიდევ შემოუნახავს თითო–ოროლა ძლიერ პიროვნებაში თავისებური სტილი, თავისებური ფორმები შემოქმედებისა, უნდა დავეწაფოთ მას, აქაა ჩვენი ძალა, სიცოცხლე…” შემდგომშიც არაერთი კრიტიკოსი იწუნებდა ფიროსმანაშვილის "პრიმიტიულ” ტექნიკას, ზოგიც მის შემოქმედებას "ხელოვნების შეურაცხყოფად” თვლიდა. იმის მაგივრად, რომ გახარებოდათ – აი, როგორი მძლავრი ინდივიდუალობა წარმოჩნდა ქართულ მხატვრობაშიო, – მავანნი მის "უწიგნურობას” და "გაუნათლებლობას” უსვამდნენ ხაზს… ის კი ავიწყდებოდათ, რომ ნიკო ფიროსმანაშვილის გამოჩენა ბედნიერება იყო ქართული მხატვრობისთვის (არა მარტო ქართულის და არა მხოლოდ მხატვრობისთვის!) – ზოგადი, თუნდაც მაღალაკადემიური სტილისტიკის ზღვაში უცებ გამოჩნდა მკვეთრად განსხვავებული მიდგომა, რამაც ააფორიაქა (თუ ააფეთქა) მდორე სტილური ერთფეროვნება და ამით მძლავრი ბიძგი მისცა მხატვართა არაერთი თაობის ფანტაზიას თამამი ძიებისთვის. დღეს ეს გარემოება საკამათო აღარ უნდა იყოს.

ისიც უნდა აღინიშნოს, რომ აკაკი წერეთელი და მოსე თოიძე, როგორც ნატიფი გემოვნების დიდი ხელოვანნი, გრძნობდნენ ვაჟასა და ნიკოს სიძლიერეს, საქებარიც თქვეს მათი, მიუხედავად იმისა, რომ შინაგანად ვერ იგუეს მათი "უსწორობა”, ამოვარდნა ჩვეული ფორმალურ–სახეობრივი კალაპოტიდან, უჩვეულო, გაუკვალავი გზით სიარული – "მოუხეშავი”, "გაურანდავი”, "ხორკლიანი” ფორმა, – ამ ფორმას კი თავისი "გემო” აქვს, თავისი გამომსახველობა, რომელიც არანაკლებ ძლიერია, ვიდრე "სწავლული”, ტრადიციული ფორმები.

და რა დიდი ბედნიერებაა, რომ ნიკოცა და ვაჟაც საოცრად ჯიუტები გამოდგნენ – ორივე უდრტვინველად ეწეოდა ცხოვრებისა და შემოქმედების მძიმე ჭაპანს, ორივე ბოლომდე ერთგული დარჩა ერთხელ არჩეული გზისა; ხალხის სამსახურს იმ იარაღით და იმ ხერხით ეშურებოდნენ, რომელიც ყველაზე შესაფერისად მიაჩნდათ. არადა, რამდენი ცდუნება, ათვალწუნება და ზოგჯერ ძალადობაც იწვნიეს; ორივე კაცი–სანთელი იწვოდა და ანათებდა საკუთარი ნათელით; ყოველდღიურობის, გაუგებრობის თუ უგუნურების სუსხიანმა ქარებმა ვერ იმძლავრა ვერც "ფშაველი გლეხის” და ვერც "ქიზიყელი გლეხის” წმიდა სულებზე, ვერ ჩააქრო მათი წვა!

კორნელი ზელინსკი წერდა: "ვაჟა–ფშაველა არ იყო ლიტერატორი, იგი იყო რაღაც უფრო დიდი”. ჩვენც ანალოგიურად შეგვიძლია ვთქვათ: ნიკო არ იყო მხოლოდ მხატვარი, იგი იყო რაღაც უფრო დიდი!

წარმოვიდგინოთ ორი სურათი (ან პიესა, რომანი, სიმფონია და ა.შ.): ერთი – ტექნიკურად ბრწყინვალედაა დაწერილი, ნაკლს რომ ვერაფერს უპოვი, ყველაფერი წესების სრული დაცვით არის შესრულებული; მეორე – უამრავი შეუსაბამობის მქონე, "მცდარი”, მიუღებელი მიდგომით, ყველას რომ შეუძლია გააკრიტიკოს კი არა, გააცამტვეროს კიდეც შეცდომებისთვის, ათასი ფორმალური ხინჯის გამო… და პარადოქსი: პირველი, "წესიერი” სურათი, შესაძლოა, თვლემას გვგვრიდეს, მეორე კი – "უწესო”, – შედევრი იყოს! დიახ, რაღაც მოუხელთებელი და სიტყვებით გამოუთქმელი ჰქონდეს ჩაქსოვილი სურათის არსში, უხილავი მაგნიტური ძალით მიგიზიდოს, სულიერად აგაფორიაქოს და დაგიმონოს განცდის სიმძლავრემ, შემოქმედის პიროვნულმა განუმეორებლობამ. ამ დროს სრულიად ჰკარგავს აზრს ბრძნული მსჯელობა–შეგონებანი და ჩხრეკანი სურათის ავ–კარგის გამო – გენიოსის გრძნობისა და აზრის ნაყოფი ხშირად კრიტიკისთვის მოუხელთებელია, მის მიღმა ძლევამოსილად არსებობს. უცნაურია ხელოვნება: წესებისა და კანონების ზუსტი დაცვა არ არის გარანტია ხელოვნების ნიმუშის შექმნისა, თუკი მხატვარი, როგორც პიროვნება, სტანდარტულია, უფერულია.

აი, ნიჭიერმა ხელოვანმა ბრწყინვალედ დაასრულა აკადემიური განსწავლის კურსი, როგორ უნდა მიაღწიოს შემდგომ წარმატებას? ხერხი ცნობილია: ის უნდა "ერეტიკოსი” გახდეს! უნდა გადალახოს ბევრი იმ ფორმალური ხერხისა თუ კანონის ჩვეული წრე, რომელიც მას ასწავლეს, უნდა "გადაახტეს” მათ, თუ არა და – წარმატებაზე ფიქრიც ზედმეტია, საკუთარ "ხმაზე”, გამორჩეულ სახეზე ლაპარაკიც არ შეიძლება. ფიროსმანაშვილს და ვაჟა–ფშაველას, ამ დიდ "ერეტიკოსებს”, რატომ უნდა ვუსაყვედუროთ, რომ არავის ჰგვანან, რომ საკუთარი ფორმა, გამორჩეული შემოქმედებითი "ყალიბი” მოიმარჯვეს ნაფიქრ–ნააზრევის და განცდის "ჩამოსასხმელად”? ისინი სწორედ იმით არიან დიდი ხელოვანნი, რომ მათ ნაწარმოებებში შინაარსი და ფორმა შეხმატკბილებულად ერთ მიზანს ემსახურება და არ არის საჭირო მათი ხელოვნურად გათიშვა, ამით ხომ ნაწარმოების მთლიანობაში აღქმა ზიანდება… ვაჟა–ფშაველას პოეზიას და ნიკო ფიროსმანაშვილის სურათებს არ სჭირდებათ "გასწორება”, "გაშალაშინება” და ლაქის წასმა, რომ "ბრწყინავდნენ”, მათ საკუთარი ბრწყინვალება არ აკლიათ და, მადლობა ღმერთს, დღეს ძნელად ნახავ ადამიანს, ვინც ამას ვერ ხედავს და ვერ შეიგრძნობს.

თუკი მხატვარი და მწერალი ერთი მიწისა და ერთი დროის შვილები არიან, არ არის გასაკვირი, რომ მათ შემოქმედებაში შინაარსის მხრივაც იყოს საერთო. ადგილობრივი, ლოკალური მასალის მოხმობა ნიკო ფიროსმანაშვილისთვისაც და ვაჟა–ფშაველასთვისაც მხოლოდ ხერხია ზოგადსაკაცობრიო იდეების და იდეალების გადმოსაცემად – ისინი ეთნოგრაფები კი არ არიან, არამედ შემოქმედნი. მათი სამყარო პირველქმნილია – ისეთი შინაგანი ძალით დამუხტეს თავიანთი გმირები – ადამიანები, ცხოველები თუ საგნები, – რომ, გარეგნულად თანადროულობის მიუხედავად, ზედროული, უკვდავებასთან წილნაყარი მარადი სახეები შექმნეს. ამასთანავე, ორივე შემოქმედს უაღრეს თვითმყოფობას უძლიერესი ეროვნული ბეჭედიც აზის: მათ ნაწარმოებებში არამარტო მსოფლმხედველობაა მშობლიური მიწიდან და ხალხიდან ნასაზრდოები და ამოზრდილი. ქართველი ერის გმირული ისტორია მათში ერთდროულად ტკივილსა და სიამაყეს ბადებდა, ამიტომ არაერთგზის წარმოსახეს ნათელი ხატები მეფე თამარის, რუსთაველის, პატარა კახისა…

გერონტი ქიქოძე წერს: "ვაჟა–ფშაველას მსოფლმხედველობას ორი მთავარი წყარო აქვს: ერთია ეგრეთწოდებული ადამიანი, მთელს დედამიწის ზურგზე გავრცელებული ხალხური რწმენა, რომ ყოველი საგანი ბუნებაში სულჩადგმულია. (…) ვაჟა–ფშაველას მსოფლმხედველობის მეორე საფუძველი (…) პანთეიზმია, ე.ი. წარმოდგენა, რომ მთელი ბუნება ღვთაებრივ სულითაა გაჟღენთილი, და რომ ღმერთი არ არსებობს ბუნებისგან დამოუკიდებლად და მის გარეშე” (იხ.: ვაჟა–ფშაველა, თხზულებანი, ტომი პირველი, თბილისი, 1946, გვ. XIII). ჩემი აზრით, ვაჟა–ფშაველა არ არის ანიმისტი, წარმართი (და არც პანთეისტი). იგი ანიმისტულ მოდელს, "ინსტრუმენტს” მიმართავს თავისი ფილოსოფიური მრწამსის, თავისი ფიქრებისა და განცდების უფრო სახიერად წარმოსაჩენად, მეტაფორულ–სიმბოლური საბურთველით წარმოსადგენად. ესეც ერთგვარი ხერხია ისევე, როგორც ხერხია ფშაურ კილოზე წერა. რაც შეეხება პანთეიზმს, მის შემოქმედებაში ღმერთი კი არ არის განივთებული ყოველ საგანში, მთელ ბუნებაში, სამყაროში, არამედ თვით პოეტი, მისი მგრძნობიარე სული და მშფოთვარე აზრია განფენილი გარემომცველ ხეებსა თუ ბალახებში, ქვებსა თუ მთებში, მდინარეებსა თუ მთის კალთებზე მომბობღავ ნისლშიც კი… ასევე, ყოველი საგანი თუ სულიერი არსება პოეტის გულშია ჩაბუდებული. ის, როგორც ტოლს, ელაპარაკება მთას, მზესა და მთვარეს, ღმერთთანაც კი პირისპირ საუბრობს:

"მთლად მე მეკუთვნის ქვეყანა –

მთაში – მთა, ბარად ბარია,

ზღვა და ხმელეთი ერთიან,

ცად ვარსკვლავების ჯარია”.

"მთას ვიყავ, მწვერვალზე ვიდეგ,

თვალწინ მეფინა ქვეყანა,

გულზედ მესვენა მზე–მთვარე,

ვლაპარაკობდი ღმერთთანა…”

ამავე დროს, პოეტი პატარა წყაროსაც ესაუბრება, პაწაწკინტელა იას ეალერსება, ერთი ბეჩავი, გამხმარი წიფლის ხეც კი არ რჩება უყურადღებოდ. ის თითქოს შენივთებულია მთის მქუხარე მდინარესთანაც და ფოთლის ყუნწში შემორჩენილ ცვრის მარგალიტთანაც – მისი სული განფენილია ყოველ ბალახში, ქვასა თუ ჩიტში. მთელი სამყარო თავისი გრძნეული მომხიბვლელობითა და მრავალფეროვნებით ეტევა მის გულში და თვით ისიც – პოეტი და ფილოსოფოსი ვაჟა–ფშაველა – განფენილია სამყაროს უკიდეგანობაში, პოეტის სულის ნაწილია განივთებული ყოველ სულიერსა თუ უსულოში – ის არ განაცალკევებს საკუთარ თავს მათგან, ერთიანი ორგანიზმის ნაწილია თვითონ და ბებერი, გამხმარი წიფლის ხის ტკივილი და ოხვრა მისი ტკივილი და ოხვრაა… ესაა სამშობლოს ტკივილამდე მისული სიყვარულის სიმბოლურად გააზრებული განცდა.

დიახ, პანთეიზმის ცნებებისა და წარმოდგენების მოშველიებაც ხერხია პოეტის მტანჯველი ფიქრების მხატვრულ ქსოვილში ხორცშესასხმელად. ვაჟა–ფშაველას რთული მსოფლმხედველობა საბოლოო ჯამში მამულიშვილობით, მშობლიური ერისა და ქვეყნის სიყვარულით იყო განპირობებული (და არა ანიმიზმით და პანთეიზმით). თუ მის შეხედულებებს ბუნებასა და საზოგადოებრივ მოვლენებზე ერთ საერთო მნიშვნელზე დავიყვანთ, შეიძლება, ვთქვათ, რომ მისი ქვაკუთხედია ზოგადსაკაცობრიო იდეალები – სამართლიანობა და თავისუფლება. ერის თავისუფლება და პიროვნების თავისუფლება – აი, ორი დიდი მიზანი, რომლის მისაღწევადაც საჭიროა ბრძოლა უკუღმართი ძალების წინააღმდეგ – ეს თვალსაზრისი წითელ ზოლად გასდევს ვაჟა–ფშაველას მთელ შემოქმედებას. მისი მშფოთვარე, მბორგავი, აჯანყებული სული ცხოვრებაშიც ვერ ურიგდებოდა ეროვნულ ჩაგვრას, სოციალურ უსამართლობას – ბევრჯერ კალმითაც და მუშტითაც წინ აღსდგომია ძალმომრეობას, გამოსარჩლებია ჩაგრულთ და მრავალჯერ დიდი უსიამოვნებაც შეხვედრია ამის გამო, მაგრამ ნირი არ შეუცვლია, ქედი არ მოუხრია.

ნიკო ფიროსმანაშვილის მიერ სამყაროს აღქმა და გააზრება ენათესავება ვაჟა–ფშაველისას – აქაც კოსმოსური და ლირიკული, გრანდიოზული და მცირე თავსდება მხატვრის შემოქმედებით დიაპაზონში: ეპოსური სურათები ("ბოლნისობა”, "ალაზნის ველი”…) და ნატურმორტები თუ ანიმალური ნამუშევრები ("ირემი, "შველი წყაროსთან”…). მხატვრისთვის ძვირფასია გადაჭრილი ხეც, შველიც და ალაზნის ველის პანორამული სურათიც… ამასთანავე, აშკარად ჩანს, ვაჟასა და ნიკოს პიროვნულ ტემპერამენტთა განსხვავებულობა: თუ ვაჟა მეამბოხეა, მარად ჩახმახშემართული მებრძოლია, ნიკო მჭვრეტელია: იგი შეჰყურებს ქვეყნიერების დისჰარმონიულობას და ეს "დაუწყობელი” ყოფიერება მასში არ აღძრავს ბრძოლის ჟინს, არ იწვევს ცხოველ პროტესტს; მხატვარი ფილოსოფიური სიდინჯით ჭვრეტს ყოველგვარ წაღმართ–უკუღმართობას; ის აღიქვამს ამას, როგორც ქვეყნის სიჭრელის, მრავალფეროვნების გარდუვალობას. ის იღებს ყოველივეს, როგორც არის სინამდვილეში, არ ახდენს სინამდვილის რომელიმე მხარის არც იდეალიზაციას და არც დრამატიზაციას; მხატვრის ძალისხმევა არ არის მიმართული არც ევოლუციური და არც რევოლუციური გზით რაიმეს გარდასაქმნელად ან შესაცვლელად: "რაც არის, ეს არის”, მისი გაუმჯობესება ან გაკეთილშობილება შეუძლებელია. ამის მიუხედავად, ნიკო არ არის პესიმისტი, მჭმუნვარე განცდებისა და წარმოდგენების ტყვე: მისი სურათების ემოციური ველი დამუხტულია სიკეთით, თანაბარი, ნათელი სითბოთი – არსად აფეთქება, ემოციური გაუწონასწორებლობა ან იმპულსურ გრძნობას მინდობა. ბატონობს მაღალი აზრი, ინტელექტუალური ჭვრეტა. ნიკოსთვის როგორც მიკრო, ისე მაკროსამყარო, მთელი გარემო არის მყარი, სტაბილური, კოსმოსური ჰარმონიის მატარებელი. ეს სამყარო არის ამაღლებული, დიადი, მშვენიერი. ადამიანის პიროვნების ურყევობა, ყოფიერების უცვლელობა და მდგრადობა დევს მხატვრის მიერ შექმნილი სურათების იდეურ–ფილოსოფიურ საფუძვლად. სიმართლე, სინაღდე, სიწმინდე – ნიკო ამ ცნებებს არასდროს ღალატობდა, ის მათი მონა იყო და ამიტომ იყო თავისუფალი! ნიკო ყოველთვის და ყველაფერში თავისუფლების ტრფიალი იყო – ის თავისუფალი იყო, როგორც შემოქმედი და როგორც პიროვნება, როგორც მოქალაქე და როგორც ადამიანი. დიახ, ნიკო თავისუფალი იყო და მას სულაც არ ადარდებდა, შემოქმედებაში რაიმე კანონებს მისდევდა თუ, პირიქით, არღვევდა. ის თავისი გზით მიდიოდა, ეს გზა მისთვის სულიერი წონასწორობის და შინაგანი კმაყოფილების მომტანი იყო და ამით იყო ბედნიერი. იგივეს თქმა შეიძლება ვაჟა–ფშაველაზე. სამყარო ორივესთვის გაუთიშავია, ერთიანია, მთლიანია, ამასთანავე – წინააღმდეგობრივიც, მაგრამ წინააღმდეგობრიობის ასახვა მათ შემოქმედებაში, როგორც ვხედავთ, განსხვავებულ ტონალობაშია მოცემული: ვაჟა–ფშაველას პოეზიაში კეთილი და ბოროტი ძალების ბრძოლის ჟინია გაბატონებული, ეს სამყარო ბრძოლის ასპარეზია; ნიკოსთვისაც არსებობს ცხოვრებაში დაპირისპირებულობა ("შავი კამეჩი” და "თეთრი ძროხა”, "არწივი და მისი მსხვერპლი”, "ყაჩაღმა ცხენი მოიპარა” და სხვა), თუმცა ის კონფლიქტში არ გადაიზრდება – წინააღმდეგობრიობა წუთისოფლისა მარადია, მისი შეცვლა შეუძლებელია.

ამ ფატალური გარდუვალობის განცდით ხომ არ არის განპირობებული ის სევდა, კაეშანი, რომელიც მსჭვალავს ნიკოს სურათებს? ხომ არ არის მხატვრის ამგვარი პიროვნული სულისკვეთება პესიმიზმის მანიშნებელი? არა და არა – პესიმისტი შემოქმედი საერთოდ ხელს არ მოჰკიდებდა ფუნჯს. ნიკოს სურათებში განფენილია სევდა, რომელიც დამოკიდებული არ არის სურათის ჟანრზე, სიუჟეტზე თუ გადაწყვეტის ხასიათზე… ეს არის ავტორის სულის ანარეკლი, გამოვლენილი ქვეცნობიერად მხატვრის მხრივ ყოველგვარი სურვილის, მისწრაფების თუ მიზნის გარეშე. ეს სევდიანი განწყობა არის ცხოვრებისადმი ნიკოს პიროვნული მიმართების პროექცია სასურათო სიბრტყეზე; კაეშანი მსჭვალავს მთლიანად სურათის ემოციურ ატმოსფეროს, ნაღვლიანი განწყობა დომინანტია ნებისმიერ სურათში, ისეთშიც კი, სადაც თუნდაც რთველი, დღესასწაული, ლხინი, ბავშვები თუ ცხოველებია ასახული. სწორედ მხატვრის განუმეორებელი პიროვნებიდან მომდინარე სურათების განმსჭვალავი სევდიანი მელოდია აღამაღლებს ასე მის ნამუშევრებს, თითქოსდა ასეთ უბრალოებს, უპრეტენზიოებს ყოველმხრივ – თემის, ფორმისმიერი თუ ტექნიკური გადაწყვეტის მხრივ. რა კონტრასტია ვაჟას მღელვარე, ბობოქარ სულთან!

ხელოვნება და პოეზია ნიკოსა და ვაჟასთვის იყო თავისუფლების ნავსაყუდარი, ამით სულდგმულობდნენ. ხალხური ხელოვნება და სიტყვიერება იყო მათი შემოქმედების პირველწყარო, რაც მათ ნაღვაწს სიმტკიცეს, სიმყარეს, სიღრმეს ანიჭებდა. ერთგულება ხალხური საფუძვლისადმი მათთვის ფსიქოლოგიური საყრდენიც იყო და სიძლიერის წყაროც. ამ "მარადიულ” საძირკველზე დაყრდნობამ შეაძლებინა მათ, გამხდარიყვნენ ქართული ხასიათის, მსოფლმხედველობის, ეროვნული "მეობის” შესანიშნავი გამომხატველები. ისინი შინაგანად იყვნენ ჩაფლულნი ამ "მარადქართულ”, საუკუნეებში გამოტარებულ და გამობრძმედილ სამყაროს განცდაში, რომელიც საბოლოოდ ქართულ ხასიათში ჩამოყალიბდა. მათი სულის წმინდა ლამპარი მოუსყიდველი და ალალი იყო – სიკეთისა და სილამაზის, თავისუფლებისა და სამართლიანობის წმინდა შუქით ანათებდა, ანათებს და მარად გაანათებს ისეთ სიღრმეებს, რომლებიც მომავალ ხელოვანთათვის მისაბაძ მაგალითად გამოდგება ყოველთვის.

ვაჟა–ფშაველა და ნიკო ფიროსმანაშვილი – დიდი პიროვნებებია.

უფრო მეტიც – ისინი დიადი პიროვნებები არიან.

study
Back to top Go down
View user profile http://armuri.4forum.biz
Admin
Into Armury
Into Armury


Male
Number of posts : 3787
Registration date : 09.11.08

PostSubject: Re: ვაჟა–ფშაველა   Thu Nov 18, 2010 8:19 pm

დაიცა, მზეო, არ დაბრძანდე
(ფშაური ხმით ნატირალი ვაჟა-ფშაველაზე)

დაიცა, მზეო, არ დაბრძანდე,
ღამით მე ვერას გავარიგებ.
ვინა თქვა, ვაჟა აღარა გვყავს,
ცა-დედამიწამც დაქცეულა.
უღირსნი დარჩნენ სამზეოსა,
ვაჟკაცნი მიწამ უნდა ჭამოს.
შენ იყავ ქვეყნის თანასწორი,
მზე-მთვარესავით მოსდიოდი
ბეჩავთ, ქვრივ-ობოლთ შველისადა.
ღმერთმა გიმრავლოს ე საყოლი.
მზეო, დაიცა, არ ჩაბრძანდე,
იქნება ლუკა გაგვიცოცხლდეს,
იმ ქვეყნის სწორმა გაგვახაროს,
სალხინოდ გახდეს სატირელი.



ვალერიან სიდამონ-ერისთავი - "ვაჟა-ფშაველა კუბოში", 1915 წ. ფოტო - მიხო მოსულიშვილისა

მოსე ჯანაშვილი

ვაჟა-ფშაველას წმ. კუბოსთან


თავზარი დაგვცა ვაჟას სიკვდილის ამბავმა. მეორე დღეს დილითვე გავეშურე ძვირფას ცხედრის თაყვანსაცემლად.
ესვენა კუბოში ყინულის ნაფლეთებ შემოწყობილი.
უჩვეულო სანახაობამ გონებით გადამაფრინა ვაჟას სამშობლოში, იქ, საცა მას ცათამდე აყუდებულს მთა-კლდოვანებისა და ყინულის კონცხებ გარემოცულს არაერთხელ უხარნია ბუნების სიდიადით და ზუსტად ხელი აღუპყრია მშვიდობისათვის ქვეყნისა და სათნოების დამყარებისათვის კაცთა შორის.
ახლაც კუბოს კედლებ შუა მომწყვდეულს მეტად აღეხვნა თვალნი, მხოლოდ უსულოს, პირი დაეღო ისე, თითქო გამზადებულიაო ლოცვა-ვედრებად და ამბობსო:

,,ყინული მაწევს მყინვარი,
საკუთარის ღვთის ტკბილი ხმა
ყურს მეწვეთება აღარა”…

ერთი თვის წინად-კი სულ სხვაგვარად დამხვდა. შევედი თუ არა მის სანახავად, მომაპყრო თვისი გამჭრიახი თვალები, ტკბილად მომეალერსა დიდი ხნის მეგობარს და მითხრა:
- გმადლობ ნახვისთვის, მეტისმეტად გმადლობ. კვლავაც მითქომ შენთვის და ახლაც გეუბნები-მე ვიყავი და სიკვდილამდეც ვიქნები უკეთესი თანამოზიარე და თანამოაზრე შენის მუშაობისა. ვერ იქნა, ვერ შევეგუე იმათ აზრებს და მიმართულებას, რომელნიც წარამარად იხარჯებიან შოთა რუსთაველისა და სხვადასხვა კითხვების შესახებ. კლარჯეთ-აჭარაში მკვიდრთა გაქართველება ძლივს დასრულდაო მე- XI საუკუნეში, კახეთის მოსახლეობაც უცხო მოდგმისა იყოო და მერე გაქართველდაო, ივერია სამეგრელო არისო. ამისთანა ვითომ-მეცნიერებამ ჩემს თავში ადგილი ვერ ჰპოვა. ამგვარ მეცნიერებას უარჰყოფდნენ თვით ილია-აკაკიცა. მაგრამ ეგ რა! ჩვენს (აქ გამოვტოვეთ ერთი სიტყვა-მ.ჯ. დაუწერია და შემდეგ წაუშლია-,,შეძლებულ (მოძულე”)) მეცნიერებს ეჭვი შეაქვთ თვით ქართველ კათოლიკეთა არსებობაშიაც. "თუ არიან აგეთი ქართველებიო!” იმერეთში მე IX საუკუნემდე წირვა-ლოცვა ბერძნულს ენაზე სწარმოებდაო. სამწუხარო ის არის, რომ ამისთანა აბდაუბდა ჩვენში მეცნიერებად იწოდება და მათ ავტორებს ტაშით ეგებებიან ზოგიერთნი. ჩვენი შოთა მერანიდამ დონკიხოტის როსინანტზე ჩამოსვეს. ამირან-დარეჯანიანის ასლი ვიპოვნეთო. მერე სად არის. რატომ ამ ათიოდე წლის განმავლობაში ვერ გვახილვეს ის ასლი. მე არც ის მჯერა, რომ იყოს რაღაც იაფეთური ჯგუფი, რომ სემიტების მონათესავენი ვიყვნეთ. ამის დასამტკიცებლად ამოშლილი მაგალითები დომხალივით არეულ ცხრაწვენას მომაგონებს და არა რასმე დასაჯერებელ საბუთიანობას. ყველგან ქართველების დაჩრდილვა, დამალვა ქართულ წყაროებისა, მაგ. "არქაუნას” შესახებ, ცალმხრივ გაშუქება აღძრულ კითხვებისა, ქართული ენის მრავალ ენებად დაყოფა, დაქსაქსვა, ბარბაროსობად გამოცხადება ქართულ სახელების დაბოლოებისა (ეთ-ს მაგიერ იოტა-ს წერა)-ყველა ეს უკიდურეს ტლანქობის ნაყოფია და არა დამჯდარ აზროვნობისა და საქმიანობისა. ყველა ამის შესახებ მე ხმას ამოვიღებ თავის დროზე, ჯერჯერობით კი ჩემი საზრუნავი ეს არის, რომ მალე გამოვიდე აქედგან და ჩემს მთებს ვეწვიო. იცი, რა დიდებულებაა იქ! ბუმბერაზი დევი მთები და ბროლი ჩანჩქერები ჩემს გულს იქითკენ ანდამატივით იზიდავენ. ძალიან დავაშავე, რომ აქ მოვემწყვდიე. თავიდგანვე სამშობლოს მთებისკენ უნდა წავსულიყავ და ისინი და იმათი სული მომარჩენდნენ. ერთხელაც ძალიან დავუძლურდი, მაგრამ დროით მივაშურე მთებს და განვიკურნე. ვეჭობ, ეხლაც წამლებმა მომარჩინონ. მთის კაცისთვის ცოტაა წამლის აქაურული განაკვეთი: ჩვენში ერთიორად მეტს სმენ და ძლივ შჭრის. ჩვენებური ბუნება, სჩანს, სხვაა. ასეა თუ ისე, ჩემი სულ-გული მთისაკენ მიიხარის. იქაურ წყაროებს ჯანაოზ ექიმის ძალა აქვს. ჩემს წყალმანკს მყის დაადნობენ იქაურ ჰაეროვნების დახმარებით. მიამა შენი მოსვლა უფრო იმიტო, გამეგო შენი აზრი შესახებ თამარ მეფის საუკუნო ბინისა. დარწმუნებული ვარ, უკვდავი დედოფალი დასაფლავებულია არა გელათში, არამედ ჩვენს მთაში. ამას მოწმობს თეიმურაზ მეფის სიგელიც. მართლა, კინაღამ დამავიწყდა, როგორ მიდის შენი ლექსიკონის საქმე. მეტად დიდი და ვრცელი შრომა გამოგსვლია: ორჯერ დიდი ჩუბინაშვილის ლექსიკონზე. ეგ კაი სამსახურს გაუწევს ჩვენს ხალხს. საჭიროა მხოლოდ დროით დაიბეჭდოს. მიკვირს, რატომ არ წარუდგენ წერა-კითხვის საზოგადოებას. აქედგან მალე გამოვალ და ერთი შენი მუზეუმი დამათვალიერებინე, კაი წიგნები ბევრი გამოგიციათ და მინდა სასულიერო პოეზიას საფუძვლიანად გავეცნო…
ეტყობოდა კიდევ ბევრი რამ უნდა ეამბნა საქართველოს წარსულის მოტრფიალე მჭერმეტყველ მგოსანს, მაგრამ შემობრძანდა მორიგე ექიმი და მე გამოვეთხოვე ძვირფას მეგობარს ვაჟას. საღმთო მოვალეობად ჩავთვალე სტენოგრაფიული სისწორით გამოვაცხადო ის, რაც მის ნახვის დროს მიამბო აწ ღვთივგანსვენებულმა მრავალმხრივ განათლებულმა დიდმა მგოსანმა ვაჟა-ფშაველამ. დე საზოგადოებამ გაიცნოს მისი უკანასკნელი სიტყვა-ანდერძი.

study


Last edited by Admin on Wed Dec 05, 2012 10:10 am; edited 4 times in total
Back to top Go down
View user profile http://armuri.4forum.biz
Admin
Into Armury
Into Armury


Male
Number of posts : 3787
Registration date : 09.11.08

PostSubject: Re: ვაჟა–ფშაველა   Thu Nov 18, 2010 8:23 pm

ზაზა შათირიშვილი

ვაჟა-ფშაველა და პოეზიის საწყისი



როგორც მიწიდან იზრდება ბალახი,
ისე იზრდება ენიდან ლექსი…
ფრიდრიხ ჰოლდერლინი

«სტუმარ-მასპინძლისა» და «ალუდა ქეთელაურის» საერთო თემა პიროვნებისა და საზოგადოების კონფლიქტია. მაგრამ საქმე ისაა, რომ, მაგალითად, «სტუმარ-მასპინძელში» ერთმანეთს უპირისპირდება არა „კოლექტიური» და „ინდივიდუალური», არა პიროვნება და საზოგადოება (თემი), არამედ ორი კანონი _ სტუმარ-მასპინძლობის „წესი» (ოჯახის კანონი) და „წესი» სისხლის აღებისა (თემის კანონი). ჯოყოლა და აღაზა იცავენ ერთ წესს, ხოლო თემი _ მეორეს და, ცხადია, რომ (როგორც ჭეშმარიტ ტრაგედიაში), ორივე მხარე მართალია.
ჩემი აზრით, ვაჟა-ფშაველას „ჰუმანისტური» ინტერპრეტაცია (რომ ვაჟა გმობს ერთა შორის შუღლსა და „გლობალურ ღირებულებებს» ამკვიდრებს; რომ „ინდივიდუალიზმი» აქ „ტოტალიტარიზმსა» და „კოლექტივიზმს» უპირისპირდება) ქრონოლოგიური პროვინციალიზმის გამოვლინებაა. ვაჟა-ფშაველას გააზრება მხოლოდ მარადიულ კონტექსტში შეიძლება: „მარადიული» კი აქ მეტისმეტად მარტივ რამეს აღნიშნავს – უწყვეტ კლასიკურ პოეტურ ტრადიციას.

პოლისი და ოჯახი

ტრაგედია, ჰეგელის ესთეტიკის თანახმად, ესაა, როცა ზეცა მიწას უპირისპირდება, ოჯახი – ქალაქს, ოლიმპოს ღმერთები – ქვესკნელის ღმერთებს, ოჯახის კანონი _ პოლისის კანონს და როცა ორივე მხარე მართალია. მიცვალებულის დამარხვა, ისევე როგორც სტუმარ-მასპინძლობის „წესის» დაცვა, ოჯახის საქმეა, ხოლო მოღალატის დასჯა თუ სისხლის აღება – პოლისმა (თემმა) უნდა აღსარულოს. ამიტომაც, ჰეგელის აზრით, საუკეთესო ტრაგედია არის არა სოფოკლეს «ოიდიპოს მეფე» (როგორც ამას არისტოტელე ფიქრობს), არამედ სოფოკლეს «ანტიგონე».
ანტიგონეს კონფლიქტი ისაა, რომ ანტიგონეს ძმა – პოლინიკე – ერთ-ერთი იმ შვიდთაგან, რომელიც თებეს წინააღმდეგ იბრძოდა – თებეს მეფემ, კრეონმა, როგორც მშობლიური ქალაქის მოღალატე, დაუმარხავი დატოვა. ამიტომაც დაირღვა დამარხვის რიტუალი – პოლინიკე ჰადესის მიღმა დარჩა, რის გამოც ქვესკნელის ღმერთები შეურაცხყოფილნი და განრისხებულნი არიან. მათი რისხვა, ცხადია, ოჯახს დაატყდება, რადგან დამარხვის რიტუალი ოჯახმა უნდა აღასრულოს, მაგრამ, მეორე მხრივ, მოღალატე უნდა დაისაჯოს, მისი დასჯა კი – პოლისის საქმეა. მაშასადამე, ერთმანეთს უპირისპირდება ორი კანონი – პოლისის კანონი, რომელსაც ოლიმპიელი (ზეციური) ღმერთები მფარველობენ, და ოჯახის კანონი – რომელსაც ქვესკნელის (ხთონური) ღმერთები განაგებენ.
«სტუმარ-მასპინძელში» სამი კონფლიქტია: ჯოყოლა უპირისპირდება თემს, ანუ სტუმარ-მასპინძლობა უპირისპირდება სისხლის აღებას; აღაზასაგან ზვიადაურის დატირება ასევე, უპირისპირდება თემის კანონს, ხოლო სულ ბოლოს, ჯოყოლა ისევ უპირისპირდება თემს, რადგან „მარტო ბრძოლა» სახლის, ოჯახის, ანუ საკუთარი ღირსების დაცვაა, ხოლო თემი, ცხადია, სხვაგვარად ფიქრობს. სამივე შემთხვევაში მართალია ორივე მხარე, რადგან ორივე მხარე ოდენ ერთ „წესს», ერთ კანონს იცავს და აღასრულებს.
«სტუმარ-მასპინძელი» ტრაგიკული ნაწარმოებია, მაგრამ არ არის ტრაგედია – ესაა ეპოსი.

ზღვა და მთა

თავდაპირველად იყო ზღვა და იყო ქალაქი ტროა. ამის შემდეგ კი იყო დიდი ომი. ტროას ომიდან ნაწილებად და ნაწილებად მობრუნებულ ვეტერანებს მოჰქონდათ არა ოდენ სახელი და დიდება. მათ მოჰქონდათ ამბები, ლექსად ნათქვამი ამბები, რადგანაც სალექსო საზომი _ ესაა მეხსიერებისა და ენის ბუნებრივი ყალიბი. მაგრამ ბუნებას სჭირდება საკუთარი თავი _ სტიქია, რათა ამბავი ლექსად იქცეს, ხოლო სიტყვა შეუწყობელი – შეწყობილ სიტყვად. როცა ტროას ომის ვეტერანები იონიის ზღვაზე მოცურავდნენ, ისინი ნიჩბებს რიტმულად უსვამდნენ – მოსმა / პაუზა / მოსმა / პაუზა / მოსმა – ასეთი იყო დაბრუნების რიტმი. ტროას ომის ამბებიდან და ზღვის ზვიადაური ჯოყოლასთვის და აღაზასთვის უკვე ძმაა. მოსისხლე, რომელიც მსხვერპლად შეწირეს, სტუმარ-მასპინძლობის ქრონოტოპოსში – ესაა ძმა, რომელიც მოკლეს. მოკლული და დაუმარხავი ძმა არ შეიძლება დაუტირებელი დარჩეს. წესი არ არის. სწორედ ამიტომ, სტუმარ-მასპინძლობა და ძმადნაფიცობა საიქიოსაც ჰყოფს.
ქვესკნელის ღმერთები კი ჩუმად არიან. ისინი უკვე აღარ არიან ღმერთები.

არისტობულოსის ამბავი

როდესაც პატროკლეს ცხედრისთვის ბრძოლას დაიწყებენ, ერთი ქისტი გადაწყვეტს, რომ „მარტოკამ უნდა იომოს». მარტოკამ უნდა იომოს, რადგან მისი სტუმარი და ძმა დაუმარხავია, ხოლო მისი ღირსება შელახულია. ის უნდა შეებრძოლოს მტერს, რადგან უნდა დაიცვას უკვე არა მთლიანად თემი, არამედ ოდენ საკუთარი სახლ-კარი, ოჯახი, ოჯახის წესი, ანუ ღირსება.
ჰეროდოტე თავის ისტორიაში გვიყვება ვინმე სპარტელი არისტობულოსის ამბავს: როცა მან შეატყო, რომ სპარტელები მარცხდებოდნენ, გამოვიდა ფალანგიდან, სხვა მხრიდან შეუტია მტერს, მარტომ იბრძოლა და სპარტელებს გამარჯვებაში დაეხმარა. სპარტელთა კანონის თანახმად, ფალანგიდან გამოსვლა არ შეიძლებოდა. ამიტომაც, არისტობულოსი ქალაქის კედლების გარეთ დაუმარხავი დატოვეს.
არისტობულოსის შემთხვევაში ერთმანეთს დაუპირისპირდა პოლისის სიყვარული და პოლისის კანონი.

ჯანღი და პირიმზე

ჯოყოლა და ზვიადაური, ცხადია, საიქიოშიც ძმადნაფიცები არიან. ასევე, ზვიადური და აღაზა და-ძმაა საიქიოშიც. უფრო ზუსტად, სწორედ საიქიოს ეს ვიზიონი („სურათი») ამტკიცებს, რომ სტუმარ-მასპინძლობა, ძმადნაფიცობა, დის მიერ ძმის დატირება ნამდვილად მოხდა. ეს ყოველივე ჭეშმარიტია. ყველაფერი სწორია. ყოველივე ის, რაც მოხდა, სტუმარ-მასპინძლობის წესის მიხედვით მოხდა. ამიტომაც, ვიზიონი ლოკალიზებულია სივრცეში – ჩნდება სწორედ იმ ადგილას, სადაც ჯოყოლა მოკლეს.
მაგრამ ვიზიონს ჯანღი ეფარება -

მაგრამ გაჩნდება ჯანღი რამ
კურუმად შავის ფერითა,
დაეფარება სანახავს
წერა-მწერალის წერითა.
ზედ აწევს ჯადოსავითა,
არ დაიმტვრევა კვერითა,
ვერ შეულოცავს მლოცავი,
არ აიხდება ხელითა.
მხოლოდ მდინარის ხმა ისმის,
დაბლა მიქანავს ხველითა
და უფსკრულს დასცქერს პირიმზე
მოღერებულის ყელითა…

რა არის ეს ჯანღი? რაღა თქმა უნდა, ეს არაა ის „შავი ნისლი», რომელიც პოემის დასაწყისში როგორც „სტუმარი ცოტა ხანისა, / ხვალ სხვაგან წავა აქითა».
მაშ, რა არის ეს ჯანღი? საქმე ისაა, რომ როგორც არსებობს თემის წესი და სტუმარ-მასპინძლობის წესი, ასევე, არსებობს ჯანღი და პირიმზე „მოღერებულის ყელითა». ჯანღი და პირიმზე ბუნების ორ „წესზე» მიგვითითებს. მაგრამ იმისათვის, რათა სტუმარ-მასპინძლის ფინალი და ბუნების ეს ორი წესი გავიგოთ, საჭიროა ვაჟას სხვა ტექსტის მოხმობა:

ბუნება მბრძანებელია,
იგივ მონაა თავისა,
ზოგჯერ სიკეთეს იხვეჭავს,
ზოგჯერ მქმნელია ავისა,
ერთფერად მტვირთველი არის
საქმის თეთრის და შავისა;
საცა პირიმზეს ახარებს,
იქვე მთხრელია ზვავისა…

ბუნების ამ ორი წესის „დიალექტიკური სინთეზი» ვაჟასთან არ ხდება, რადგანაც ეს შეუძლებელია. შესაძლებელია ოდენ შერიგება.

ვაჟა-ფშაველა და კლასიკური პოეტური ტრადიცია

«ალუდა ქეთელაური», «გველისმჭამელი» და «სტუმარ-მასპინძელი» შერიგების გარეშე მთავრდება. ბუნების ორი წესი ყველგან უპირისპირდება ერთმანეთს. ოღონდ, თუ სტუმარ-მასპინძელში ამ ორ კანონს სტუმარ-მასპინძლობის წესი და თემის წესი ეწოდება, «გველისმჭამელში» ესაა – ქაჯების წესი და კაცთა წესი, «ალუდა ქეთელაურში» – „მტერობა» და „კაი-ყმობა».
ესქილეს ორესტეა წარმოგვიდგენს და გვიჩვენებს, რომ შერიგება შესაძლებელია – ოღონდ მხოლოდ მაშინ, თუ ოლიმპოსა და ქვესკნელის ღმერთები შეთანხმებას მიაღწევენ. მხოლოდ ამის შემდეგ დაეხსნებიან შურისმაძიებელი ერინიები დედისმკვლელ ორესტეს. მაგრამ, საქმეც ისაა, რომ ეს შერიგება დროებითია. ეს უფრო მორიგებაა, ვიდრე შერიგება.
კითხვაზე, თუ როგორაა შესაძლებელი შერიგება, ანტიკურ პოეზიას პასუხი არა აქვს. მაგრამ ანტიკურ პოეზიას აქვს ის ყალიბი, რომელმაც ეს შერიგება შეიძლება გამოხატოს – ესაა ვერგილიუსის «ენეიდა». როგორც კლასიკოსი ფილოლოგი რუდოლფ ბორხარდტი აღნიშნავს, «ენეიდა» – „ესაა მთელი ლათინური დასავლეთის ძველი აღთქმა», ისევე როგორც „ელინური აღმოსავლეთის ძველი აღთქმა პლატონია – ორივე [ვერგილიუსი და პლატონი] ახალი აღთქმისკენ მონიშნავს გზას, ორივეს ძალუძს მისი მიღება და ათვისება,» – დასძენს ერნსტ რობერტ კურციუსი.
თუკი ჰომეროსი ქალაქის დანგრევისა და შინდაბრუნების ამბავს გვაუწყებს, ვერგილიუსი ქალაქის დანგრევის, ადამიანის ხსნისა და ახალი ქალაქის დაარსების ამბავს მოგვითხრობს. ვერგილიუსი მოგვითხრობს, თუ როგორ აღდგა ძველი ტროა ახალი ქალაქის სახით. ამიტომაც, ეს ახალი ქალაქი – რომი – არის მარადიული ქალაქი-ფენიქსი. როცა ენეასი ჰადესში ჩადის, ის ოდენ, ოდისევსის მსგავსად, საკუთარ მომავალს როდი უჭვრეტს, ის, ამავე დროს, ხედავს საკუთარი ქალაქის, იმ ქალაქის, რომელიც უნდა დააარსოს – მარადიულ მომავალს. ენეასი უჭვრეტს საკუთარ შთამომავლობას, ხედავს PAX ROMANA-ს და მის შემოქმედს – ავგუსტუსს. გასაკვირი არაა, რომ სწორედ ვერგილიუსი გახდა ლათინური საშუალო საუკუნეების მოძღვარი და მეგზური, დანტეს მეგზური საიქიოს გზაზე – ჯოჯოხეთიდან სამოთხის კარიბჭემდე.
მაგრამ დავუბრუნდეთ კითხვას – როგორაა შესაძლებელი ეს შერიგება? ეს შესაძლებელია ოდენ იმ შემთხვევაში, თუ თვითონ ღმერთი საკუთარი თავის მსხვერპლშეწირვით შეარიგებს მიწასა და ზეცას, პოლისსა და ოჯახს, მონასა და მბრძანებელს, პირიმზესა და ჯანღს, ელინსა და იუდეველს, საეროსა და სასულიეროს – შეარიგებს ერთხელ და სამუდამოდ შემრიგებელი რიტუალით, რომელიც იქნება მის მიერ, მასთან ერთად და მასში.
ვაჟას ერთადერთი პოემა, რომელიც შერიგებით მთავრდება, «ბახტრიონია»:

დაფიქრდა გველი ძლიერად,
გული ევსება ბრალითა.
ბევრის ცოდვების მოქმედსა
გადაუბრუნდა გუნება:
რა სიბრალულით იმსჭვალვის
მისი გველური ბუნება!
… …
მთელს ერთ თვეს ასე უვლიდა
ადამის მოდგმის მტერია,
ბოროტების გზა გაუშვავს,
სიკეთე დაუჭერია!

დროთა აღდგენის ეს ყალიბი, ასევე ვერგილიუსთან გვხვდება, ოღონდ არა «ენეიდაში», არამედ ბუკოლიკების IV ეკლოგაში:
ULTIMA CUMAEI VENIT IAM CARMINIS AETAS;
MAGNUS AB INTEGRO SAECLORUM NASCITUR ORDO.
IAM REDIT ET VIRGO, REDEUNT SATURNIA REGNA,
IAM NOVA PROGENIES CAELO DEMITTITUR ALTO.
TU MODO NASCENTI PUERO, QUO FERREA PRIMUM
DESINET AC TOTO SURGET GENS AUREA MUNDO,
CASTA FAVE LUCINA; TUUS IAM REGNAT APOLLO.
დადგება, სიბილას სიტყვით, ჟამთასვლის მარადი რკალი,
თავიდან იწყება დროის დიდებულ წყობათა სრბოლა.
გვახარებს ქალწული კვლავაც სატურნის საუფლოს მოსვლას,
ახალი თაობა ზეცით ეშვება ისევე მაღლით.
ო, ამ ახალშობილ პირმშოს – სასწაულს – ნიშანს, რომ რკინის
თაობას ოქროსით შეცვლის, მეოხად ეყავ და შემწედ,
ქალწულო ლუცინავ! უფალ აპოლოს სუფევის დროა.

საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა, საჯარო ლექციები ეროვნულ ბიბლიოთეკაში, 16 ივნისი, 2006 წელი.




Back to top Go down
View user profile http://armuri.4forum.biz
Admin
Into Armury
Into Armury


Male
Number of posts : 3787
Registration date : 09.11.08

PostSubject: Re: ვაჟა–ფშაველა   Thu Nov 18, 2010 8:25 pm

გულქან რაზიკაშვილი

მამამა ღმერთს ჩამაჰყარა სახელი
(ჩაიწერა ეთერ თათარაიძემ)

ისე დავბერდი სიხარული რასა იქვიან, არა ვიცი. გული მაწუხებს ლაპარაკსაც ვერ ვიტან. ექიმებთან ვერ მივდივარ. ერთი-ორი ქათამია, იმათ ვერ ვანებებ თავსა… ტყეში დაბერებული ვარ, საქონელში. ძროხების მოვლაში გავიზარდე და დავბერდი… რო წვიმს, წვიმს, წვიმს, დგეხარ ველზე შიშველ-ტიტველი, დაბერდები, აბა რა მოგივა.

მე და მამას ერთ კალაპოტში გვიდგა ფეხები და ერთნაირად დავბერდით…
მამაჩემი იყო ტანჯული და ეხლა მენა ვარ ასეთი. მე და მამამ ხო წუთისოფლისა ვერაფერი გავიგეთ… თავის დედის სახელი დამარქვა – გულქანი. სიკვდილის წუთებში ეთქო, გულქანი დამრჩა შუა გზაზედაო. ხუთ შვეილში მარტო მეღა ვარ დამრჩალი ბუვივითა. ხუთმეტისა ვიყავ, მამა რო დამეღუპა… მოხრილი ვარ, ძლივს დავცოცავ. ვერაფერი ვერ ვიცი წუთისოფლისა. ხალხი აქამდე მაშინებდა, ეხლა მივეჩვიე… …
დღე-ღამეს ასწორებდა მამაი, მე ჭრაქს უზიდავდი საქონიდან, ღამე იმას უნთიებდი და ისა სწერდა. რო დასწერდა, მკითხავდა მოგწონსო?.. ალბათ მცდიდა, როგორ ესმისო. კარგია, მამაო,რო ვეტყოდი, სახესა ნათელი გადაუვლიდა…
ძროხებში დავბერდი, საქმეში დავბერდი, ახლაც ვერ გამაშვებინებენ საჩეჩელ-საქსოვ-სართავსა. მამაიც ეგეთი იყო. სუ შრომა… –შვილო არ მომიტანეო ჭრაქიო? … ნავთი არა გვქონდა…
ალბათ მცდიდა, განა მესმოდა, მაგრამა, მამა რო მიყვარდა, ვეტყოდი, კარგია, მამო, კარგიო… – ყოჩაღ, ჩემო ქალო, ყოჩაღო!.. ბეჩავი მამაი!..

***
ამა ხატობებში დადიოდა იმიტომა, რო წესრიგი გაეგო ხალხისა.
დღეობები იყო წინა დღეებში აქ, ჩარგალშია. მამა წასულა რაღაცისთვინა დუქანში(აიი, მამის ნათქმები სულ გულზე მაწერია!); იქ უქეიფებავ მედუქნესა. დაიღამებია. თითქმის შუაღამე ყოფილა, რო წამოსულა. მოდის მამა და, "სალუდეს” ეძახიან, იქითკე გაიხედა, ხალხი კიდეა ნადღეობარზე თუ არაო. შაჯარისაკე გაიხედა და . . . კაცო, რაღაცა ხან ეენთება, ხან გაქრება, როგორც ცანთელი. უყურებს გაშტერებული მამა და ვერა და ვერ გამოიცნო, რა არი. ეფიქრა მამასა: ეს ორი დღეა ხატობა აღარ არი ნეტა ვინ ანთებს და აქრობს სანთელსაო. მივიდა და რასა ხედავს: ხან ეენთება, ხან ჩაქრება. მივიდა და ნახა, რო ქარი შემოუბერავს და ეინთება, გადაივლის ნიავი და ჩაქრება, მიინავლება ერთი ფუტურო…
მერე უყვებოდა ხალხსა ამ ამბავსა: რო ვისმე დეენახა, იქ შიშით ვერ მივიდოდა და გაავრცელებდა, თუ ხატ-ღმერთი არ არის რა ანთებდ-აქრობდაო… იქ არაფერი არ იყო, არც ანგელოზი და არც ეშმაკიო. გვიანი იყო და ჩემს მეტი ვინ ნახავდა, თორო დღეს იტყოდნენ ანთებდ-აქრობდაო სანთელსაო… მეც კი შევკრთიო, მაგრამ უნდა გამეგოო და გავიგე კიდევაცო… არ გინდათ, გაიგეთ, თქვენ თავში შავიდეს, ეგეთებს ნუ ავრცელებთო…

***
აი, როგორი იყო მამაი: გართული იყო ბუნებაშია, არა გეეგებოდა შვიდლებისა. მე თავზე ხელს დამადგამდა. იმისი კოცნა არ მახსოვს.
არ მოსწონდა ხალხის ჩოჩქოლ-ხმაური, არ ითანხმებდა რატ-რატსა, მალევ მაშორდებოდა აჩოჩქოლებულ ხალხსა. მამას ბალღ-ბულღთა არა მისდიოდა რა, სუ თავის საფიქრალში იყო გართული. ბევრი საუბრიდანა ზოგო მიაჩნდა რამედა.
მეც ვერ ვეგუები ხალხსა. დავდუმდები, მოვიშლები, განდეგილი ვარ ძალიანა… თუ ნიჭიერია კაცი – მამწონ, ავფორთქლდები… როგორც წყალი დაიცე და დაიწიოს, აი ასე ვარ, დავრჩები მარტო და დავისვენებ, გავეხვევი საფიქრალის ნისლშია.

***
ლოგინში ვიწექით ბალღები. დედაკაცი ვინმე შემოვიდა. დედას თავი სიპის ქვაზე ედო…
ვაი, რა წუთისოფელი გაიარა მამამა, ვერა გაიგო რა თავისი შრომისა და დაღალვისა, თავისი დაქანცვისა და სახელისა, ჩვენი თავიც სიბეჩავეს დაუგდო, ჩვენიცა. არც სხვის სწორად გვცმია სა არც სხვის ტოლად გვხურვია…
ჰო, ვინმე დედაკაცი შემოვიდა ჩვენთანა.
- კეკე, კეკე, ქალოო!- და თავი გადაუგორდა დედასა… ეგ მახსოვს. მამა ყვარელში იყო წასული, იქ ეთქვათ სანადიროდ ნამყოფისთვინა, ცოლო მოგიკვდა, წვრილშვილი ლოგინში ჩამსხდარი გიჟივისო… ნეტა აქა ყოფილიყო, იქნება დედას ეცოცხლა!.. ირემი მოუკლავ მამასა მოამბე იმ დროს მისვლია… შინ რო მოსულა(მაგარი ყოფილა მამაი, ალბათ ფიქრობდა, გავერთო რამითაო, ჯავრმა არ მაჯობოს, ხაöხმა არ შემატყოს ნაღველიო), აუღია ფანდური. უკრავს ამ ფანდურსა და თან დამღერის:
ნუ მოხვალ, თორო ინანებ,
მოსვლაში არა ყრიაო……
თურმე დედას ეუბნებოდა, სანამ მაიყვანდა ჩარგალსა, რო შენ იქაურს ჯაფასა და ცხოვრებას ვერ შეეგუვდებიო. – კიო, კიო, კიო!- დედასა… ნუ მოხვალ თორო, ინანებო, – აი, ამას აგონებდა კეკეს-დედასა.

***
ისეთი იყო რო, თუ ადამიანი არ მოსწონდა, არც ავად ასჩქამდებოდა და არც კარგადა. სადა იქონდა დრო მაგეების რატ-რატისა და ყატ-ყატისა.

***
მამა სიმართლის მთქმელი იყო, სიმართლისა. თავს არ დაზოგავდა, არც ვიცი, რადა იქონდა ეგეთი ხასიათი.
მამამ თქო ერთხელა, მახსონ: გულქანი მე მგავსო ხსიათშიო, ნუღარ ელაპარაკებით, ერთს რო იტყვისო… დედასაცა იგავო,-მამამ თქვის,-ბებოსაცა იგავო…
გავქეჯნდები, ქალო! რო ვიცოდე, ოქროს მაძლევს, თუ უარი ვთქვი, არ გამოვართმევ, არ ვიცი, რადა მაქვ ეგეთი ხასიათი…
მძახლებსა-გუგუდაანთ თვირთვილასა და მამას-უმგზავრნია ერთადა. გუუდაანიც მდიდერბი იყვნენ. სად გუგუდაანთ თვირთველაის ცხენი და სად მამისა – გლეხი კაცისა!.. მამაჩემს უთქვამ თვირთვილაისთვი: – გამიცვალე ცხენი, შენი ცხენი კარგი იქნებაო. თან მძახლები არიან, თან დაახლოებულები… არ გაუცვლია თვირთვილასა ცხენი, დაუცინია მამისათვი.
მაიცა, რაც იზმენ!
მე მაშინ გეტყვი, შენი ცხენი სჯობია თუ ჩემი, საღალღის მინდორს რო გაუდგებითო, მამას ეთქო თვირთვილაისთვინა, – ჩემმა ნიკორამა ფრუტუნი იცის, რო გაუხარდებაო, არა მგონია ჩემ ნიკორს წინ ცხენმა გაუაროსო…
მერე გამააქანეს ცხენები მინდორზე და დატოვა ნიკორამა თრთვილაი თავის ცხენიანადა. ნახევარ ვერსზე მაინც გამოასწრო ნიკორმა.
რო შაიყარნეს და დაისვენეს, ამ შენმა თვრთვილამ სთხოვა:- ვაჟავ, ცხენი გამიცვალეო.
-ჩემი ნიკორისასაო, მამას ეთქო, – კიდსაც არ მოგცემ კუდსაცაო…
სიბერით მოკვდა ნიკორი, კარებზე გადაიქცა და მოკვდა. ეუბნებოდნენ: -ლუკავ, თოფი დაჰკარო, რო წვალობსო. – მე მაგას თოფს ვერ დავკრავო… იავადა, იავადა და მოკვდა.
მერე გაზარდა მამამა კვიცი, ტანად დაბალი, ცეცხლივით იყო. თვითონ გახედნა. კაცი რო შაჯდებოდა, დაიკარგებოდა ბზუკივითა… აი, როგორი ხელი მაქვ იმისგანა… "ცეცხლა” დაარქვა მამამა.




Back to top Go down
View user profile http://armuri.4forum.biz
Admin
Into Armury
Into Armury


Male
Number of posts : 3787
Registration date : 09.11.08

PostSubject: Re: ვაჟა–ფშაველა   Wed Nov 24, 2010 4:33 pm



ლუკა რაზიკაშვილი
("ვაჟა-ფშაველას" პეტერბურგში შეარქმევს იქაური სტუდენტი მეგობარი, თუში - დიმიტრი ცისკარიშვილი და იქიდან ჩამოსვლის შემდეგ (1883 წ.) დაირქმევს ფსევდონიმად).

თხოვნა

მოდით, ძმანო, წამომყევით,
სხვა ქვეყანას გადავიდეთ.
სხვა ერსა და სხვა სიცოცხლეს
სხვა ცხოვრებას მოვეკიდნეთ,
სოფლით სოფელს მოვუძახოთ,
ძმურად ერთად შევიკრიბნეთ,
ერთად ვხნათ და ერთად ვთესოთ,
ერთ ბილიკზედ გავივლიდეთ,
და გასაჭირს ადგილასა
შემწეობით ამოვიდეთ.

1877 წ.


23 სურათი ვაჟა–ფშაველას სახლ–მუზეუმიდან


Last edited by გამრიგე on Mon Dec 06, 2010 2:16 pm; edited 1 time in total
Back to top Go down
View user profile http://armuri.4forum.biz
Admin
Into Armury
Into Armury


Male
Number of posts : 3787
Registration date : 09.11.08

PostSubject: Re: ვაჟა–ფშაველა   Sun Nov 28, 2010 2:20 pm

ტიციან ტაბიძე

ვაჟა-ფშაველას გადასვენება მთაწმინდაზე

მთის და მაჰმადის არ იყო დავა...
აბა, პირველი ვინ ვისთან მივა?
მთაწმინდის ქედი არ ეცოტავა,
ფშავური სისხლი ამ მთაშიც ჰღვივა,

არც უთხოვია თავისთან მისვლა,
თვითონ ეხვევა მთას თავზე ნისლად.
და გაუმთელდა გახრული ძვლები...
მთაო, გადუშვი, ფშავამდე ივლის;

ბერი მინდიას მუხლი გამძლები
კვლავ დაუჩოქებს საყვარელ თბილისს.
აკვანი იყო მისთვის ჩარგალი,
გულზე თბილისის ესო ჩანგალი.

აუხდა ნატვრა და გადალახა
საფლავის დვირე და ერთად ნახა
მან წერეთელი და ჭავჭავაძე.
კიდეც ატირდა იმათ საფლავზე.

არ დაგვინახავს ჩვენგან არავის,
მხოლოდ გვესმოდა ცრემლი არაგვის.


23 სექტემბერი, 1937 წ.

Back to top Go down
View user profile http://armuri.4forum.biz
Admin
Into Armury
Into Armury


Male
Number of posts : 3787
Registration date : 09.11.08

PostSubject: Re: ვაჟა–ფშაველა   Mon Nov 29, 2010 4:30 pm




ვაჟა-ფშაველა


ვერ მოჰკლეს!


1907 წელი, 6 სექტემბერი, გაზეთი “ისარი” - # 195

“ილია რო მოჰკლეს!”- მითხრა ერთმა ჩემმა ნაცნობმა მწუხარე და თან გაკვირვების კილოთი.
თავზარი დამცა ამ ამბის გაგონებამ და ათასი კითხვა აღმიძრა: ვინ მოჰკლავდა, ნეტავ, ილიას? განა შეიძლება ამისთანა ადმიანების მოკვლა? ნუთუ ქართველებმა შეახეს ხელი თავსი მამას, ქართველთათვის თავდადებულს, თავის ერისათვის მოჭირნახულე ადამიანს? იქნებ უცხოელებს შეჰშურდათ ჩვენთვის ეს მართლაც ერთადერთი ბურჯი ჩვენის ქვეყნისა, ბურჯი ჭკუით, ნიჭით და გამოცდილებით? ათასი ამისთანა კითხვა დამებადა თავში და დღესაც კი, დღეს, როცა ეს სტრიქონები იწერება, არ ვიცი მიზეზი ილიას სიკვდილისა. ვიცით მე და თქვენ, მკითხველო, მხოლოდ ფაქტი, რომ მოგვიკლეს საუკეთესო, პირველი ადამიანი, ჩვენის მწერლობის სულის ჩამდგმელი, მოღვაწე, დიდი მოამაგე ქართველ ერისა. რომელი ერთი ჩამოვთვალო ილიას რვაწლთაგანი? ეს ყველამ კარგად უწყის. საშინელი, მეტისმეტად ბარბაროსული მკვლელობაა, რომლის მსგავსი არსად, არა ქვეყანაში არ მომხდარა და არც მოხდება! მხოლოდ საწყალს, უბადრუკს, უბადრუკის შვილების პატრონს საქართველოში შეიძლება ამისთანა მკვლელობა... რევოლუციის სახელით. საბრალო, საწყალო რევოლუციავ ჩვენს ხელში.
საზარელი ფაქტია, საზარელი მოქმედებაა, საშინელი აზრის პატრონნი უნდა იყვნენ მკვლელობის ჩამდენნი. აშკარაა და აშკარად ვიტყვი: ილიას მკვლელებს რომ შეეძლოთ, საქართველოსაც მოჰკლავენ.
აბა, კარგად ჩაუკვირდით საქმეს, თუ ასე არ არის, დიაღ, ასეა და ეს არის კიდეც უბედურება, ჩვენს თავზე მოვლენილი. უგუნურთ ნუთუ არ იციან, რომ საუკეთესო ადამიანების ხოცვა, კვლა, მოკვლაა მთელის ქვეყნისა. სოფელი ვინ და, - ერთი კაციო. ნუთუ იქამდე დავკნინდით, დავკარგეთ ადამიანობა, ნამუსი, დავიბრმავეთ გონება, რომ ამისთანა აზრები ღორძინდება საქართველოში? ნუთუ ვისმე ფანატიკოსებს ჰგონიათ, რომ ილიების ხოცვით მოჰკლავენ თვით იდეას, რომელიც უკვდავია და რომელსაც მხოლოდ ილიასთანა ადამიანებს შეუძლიანთ ემსახურონ და არა უძლურთ, უნიჭოთ, უვიცთ და საზოგადოების ნაძირალებს! ილიასთანა ადამიანებს სიცოცხლეშივე ძეგლებს უდგამენ უცხოეთში, ხოლო ჩვენ კოცონზე ვწვავთ, ვკლავთ, როგორც ავაზაკებს... საბრალო ჩვენო თავო, საწყალო საქართველოვ!
რა ვქვათ მკვლელებზე, ამ საცოდავს მეოცე საუკუნის ჰეროსტრატებზე? რა ადამიანები უნდა იყვნენ ილიას მკვლელები? როგორ მოვიხსენოთ ისინი? როგორ მოვექცნეთ ამ უბადრუკებს? ნუთუ ისე, როგრც გვირჩევს ამ დღებში დაბეჭდილი მოწოდება ქართველთდამი – ცეცხლი და მახვილი მკვლელებსაო. ესღა გვაკლია, რომ ბარბაროსობას კიდევ სხვა ბარბაროსობა დავურთოთ ზედ, დავერივნეთ ერთმანეთს, ვხოცოთ, ვჟლიტოთ ერთმა მეორენი და გავახაროთ ისედაც ჩვენის უბადრუკობით გალაღებული მტერი? ღმერთმა დაგვიფაროს, ღმერთმა გვაშოროს ამისთანა საქციელი...
ნაღვლით და ბოღმით აღსავსე მე ასე ვსჯი, რომ ილიას მკვლელნი შესაბრალისნი, ყოვლად საწყალნი, ყოვლად გამოთაყვანებულნი, უვიცნი, ზნეობით გათახსირებულნი და ბრმანი უნდა იყვნენ, სატირელნი და სავალალონი ჩვენ ქართველებისაგან.
სხვა რა ვთქვათ? სხვა რა ვიფიქროთ? სისხლი სისხლისთვის? ცოდვა მივუმატოთ ცოდვას? სირცხვილს – სირცხვილი? განა იმათ ადამიანობისა ერთი ბეწო ნიშანწყალი რომ ჰქონდეთ, იზამდნენ ამას? მოჰკლავდნენ ამისთანა ადამიანს, რაც უნდა მისგან ნაწყენნიც იყვნენ? არა. არ არიან ისინი ადამიანები, უნდა შევრაცხოთ მხეცებად, პირუტყვებად, და პირუტყვებზე როგორ ვიძიოთ შური, ისე, როგორც ადამიანზე, ეს ხომ ჩვენივე სირცხვილია, ჩვენის ადამიანობის დამცირებაა?!
მოჰკლეს ილია!.. მაგრამ ვერ მოჰკლეს, ვერა! მისი ხსოვნა უკვდავია, ვიდრე საქართველო იქნება. დიაღ, ვერ მოჰკლეს, რადგან თუ რამდენიმე, თითებზე დასათვლელი ადამიანი ხარობს ილიას სიკვდილით, ასი ათასი მისტირის ამ ჩვენს სასიქადულო მამულიშვილს და რამდენიც ხანი გაივლის, მით უფრო, დაკლების მაგივრად, გრძნობა სიბრალულისა და სიყვარულისა მოიმატებს ერის გულში.
“საწყალი ილია, საწყალი ილია!” მესმის გულსაკლავად წარმოთქმული აქეთ- იქიდან სიტყვები მამათა და დედათა მიერ. საწყალი ილია? არ არის ილია საწყალი, ვინაიდან მან აასრულა თავისი მოვალეობა წინაშე თავის ქვეყნისა. იბრძოლა, იღვაწა ჩვენს სასარგებლოდ და დაღლილ-დაქანცული მიებარა ცივ სამარეს, ჩაიყოლა თან ისევ ჩვენი დარდი, დარდი თავის ქვეყნისა... გაიყოლა თან ის ტყვიები, რომლითაც ჩვენ იმას გაუმასპინძლდით, წყლულები ჩვენ მიერ დაჩნეული. ჩაიყოლა თან ყველა ეს ჩვენ მიერ მიძღვნილი სასიქადულო ძღვენი, მაგრამ ილია იმდენად ჭკვიანია, იმდენად უყვარს ქართველები და საქართველო, რომ მამაპაპათა წინაშე დაჰმალავს ტყვიებსაც, წყლულებსაც, რომ ჩვენზე ცუდი არ ათქმევინოს და არ აფიქრებინოს, არ გააჯავროს ჩვენზე ისინი.
საუკუნოდ იყოს ხსენება შენი, ჩვენო იმედო, ჩვენო საყვარელო ილიავ!



სიტყვა ილია ჭავჭავაძის ცხედარზე


1907 წელი, 11 სექტემბერი, გაზეთი “ისარი”, # 198

ბნელმა ძალამ აისრულა თავისი საწადელი. ეს ძალა მუდამ ეძებს მსხვერპლს თავის საკვებავად და სასახელოდ; მისი საკვებავია უსამართლობისაგან დაჩაგრული სიმართლე, პირადი ინტერესი საზოგადო სარგებლობის ნაცვლად და დაბნელება წყვდიადით სინათლისა. ბნელი ძალები არსებობენ როგორც დღეს, ისე წინადაც და მომავალშიაც არ მოისპობა მათი არსებობა, ვიდრე ნათელია, ვიდრე სიმართლე ებრძვის უსამართლობას, საზოგადოებრივი ინტერესი – კერძოს.
იქნება ბევრმა თქვენგანმა არ იცოდეს, რომ ილიას მოკვლას უპირებდენ ამ ორმოცი-ორმოცდაათი წლის წინათ, მხოლოდ იმიტომ, რომ იგი შეებრძოლა ცხოვრების დახავსებულ ფორმას – ბატონყმობას. მაშინ არ იყო სწავლა-განათლება ისე გავრცელებული, როგორც დღეს არის, არც მეასედად; სად იყო მაშინ ამდენი ქართული წიგნი, ჟურნალ-გაზეთი, მაგრამ ბუნებრივი ჭკუა და ნამუსი იმათ მეტი ჰქონიათ. მეტისმეტად ნაწყენმა ბატონებმა თავხედურის საქციელით ახალგაზრდა კაცისა, “კაცია-ადამიანის” ავტორისა, დაზოგეს მისი სიცოცხლე იმ მოსაზრებით – იქნება საქართველოსთვის სასარგებლო კაცი დადგესო, იქნება ილიას რჩევა და მოძღვრება სჯობდეს, როგორც ნასწავლ კაცისა, და არც მოსტყუვდნენ.
ღმერთმა დაიფაროს, მაშინ მოეყვანათ თავიანთი განაჩენი სისრულეში, წარმოიდგინეთ, რამდენს რასმე დაჰკარგავდა საქართველო! მთელი ორმოცდაათი წელი განსვენებულმა საქართველოს ბედი კალთით ატარა, იყო მისი დარაჯი; როგორც დედა ერთადერთს ჩვილს შვილსა, ისე დასძრწოდა და დაჰკანკალებდა, ან არ შემიცივდეს, არ მომიშივდესო. მოსეულს მტერს, ვინც საქართველოს ისრებს ესროდა, იგი პირველი აგებებდა თავის მკერდს, შემოქნეულს ხმალს პირველი უფარებდა ფარსა.
ეს მწერლობაში. მწერლობის გარეშე ხომ უთვალავია მისი ღვაწლი: ყველაფრის ჩამოთვლა მეტია, ვინაიდან ეს ღვაწლი ყველა ქართველმა კარგად უწყის. და დღეს კი, როცა უფრო ვითომდა გავნათლდით, დავკარგეთ ნამუსი, ადამიანობა, არ დავინდეთ მისი ჭაღარა! განსვენებულს კი დიდი იმედი ჰქონდა ახალგაზრდობისა და ამიტომ ნანასავით უმღეროდა მის მიერ აღზრდილ საქართველოს, წყლულ გულს ანუგეშებდა: “შვილები წამოგვესწრნენ, ვაჟკაცნი, გულმტკიცენი; მათი საგონებელი შენ ხარ და შენ იქნებიო”. მჯერა, ეს სრულიად არ გამართლდა, იმათ შორის მახინჯებიც გამოერივნენ. გამოერივნენ ისეთნი, რომელნიც თვით საქართველოს ჰკლავენ: უარყოფენ ენასა, ეროვნებასა და თვით ტერიტორიასაც კი, რა არის, მაშ, თუ არა კვლა საქართველოსი?
ვიმედოვნებთ მხოლოდ იმითი, გვრჩებიან სხვა ახალგაზრდებიც, რომელთაც არ უღალატეს ილიას ანდერძს; საქართველოს ბედ-იღბალს თავს ევლებიან და “საგონებლად” გაჰხდომიათ თავიანთი დაჩაგრული, დაბეჩავებული, შეურაცხყოფილი ეროვნება.
დიადო მგოსანო!
ყველანი ერთად ვსდებთ ფიცს წინაშე შენი დიდებული ნეშტისა, რომ შენ მიერ აფრიალებული დროშა არ დავსწიოთ დაბლა, არამედ იგი გვეჭიროს მაღლა, თვალსაჩინოდ და ვემსახუროთ შენს მიერ ნაანდერძევ იდეალებს – ძმობის, ერთობის, თავისუფლების და სიყვარულისას მტკიცედ, შეუდრეკლად. ვუწყი, რომ შენი აჩრდილი არ დაივიწყებს საქართღველოს და სხვა გმირებთან ერთად დაჰხედავს ათასში ერთხელ მაინც – გაიგოს ჩვენი ყოფაცხოვრება – გავიზარდენით, ავმაღლდით, თუ დავეცით უარესად და დავკნინდით, და შეგვავედრებს ღმერთს, რათა მოგვცეს მან ძალა გაუკეთესებისა, ერთობისა, სიყვარულისა, - ჭკუა-გონება, ნათელი, რათა არ გაჰქრეს შენი საყვარელი, სათაყვანებელი ერი, ლამაზი გარეგნობით, გალამაზდეს ყოფაცხოვრების სათანადო წყობილებით.
მშვიდობით, საუკუნოდ იყოს სახსენებელი შენი, დიდებულო ადამიანო!



study


Last edited by გამრიგე on Mon Dec 06, 2010 2:15 pm; edited 1 time in total
Back to top Go down
View user profile http://armuri.4forum.biz
Admin
Into Armury
Into Armury


Male
Number of posts : 3787
Registration date : 09.11.08

PostSubject: Re: ვაჟა–ფშაველა   Mon Dec 06, 2010 2:00 pm


ვალერიან სიდამონ-ერისთავი (1889-1943) – "ვაჟა–ფშაველა ავადმყოფობისას", 1915 წელი, ივლისი, დახატულია გაზეთ "საქართველოს" მაშინდელი რედაქტორის, სანდრო შანშიაშვილის შეკვეთით და დაბეჭდილია ამავე გაზეთში.



ვაჟა–ფშაველა

სისხლის ძიება
(ამბავი ჩერქეზთა ცხოვრებიდან)

I
ცაზე ჰყვავიან ღრუბელნი,
მზის სხივებს ჰსვამენ დილითა.
მთებს აუხსნიათ პირბადე,
შვილებით, შვილი-შვილითა;
გულგრილად იცქირებიან
გაუმაძღარნი ძილითა;
ქათიბს უღეჭავს ნიავი
ბროლ-მინანქარის კბილითა.
ერთმანეთს გადაჰხვევიან
შალშავ, იონჯა წბილითა.
უკვდავებასა სთესავენ
ირგვლივ ყვავილნი პირითა.
მიყრილ-მოყრილან კლდეები
პირქუშნი, სახე მწირითა,
არც დადნენ, არც დაიშალნენ
დაუდუღარნი კირითა,
არც ყურს გვიგდებენ თავხედნი,
თუმც იმათ ქებას ვყვირითა.
თქვენ რომ გიცქერით, მთა-ქედნო,
გული რბის ელეთ-მელეთა,
გიამბეთ ჩვენი სიგლახე,
თქვენ კი არ დაიჯერეთა!
სიმტკიცე ცოტა ჩვენთვისაც
რატომ არ მოიწველეთა?!
ნაჟურნო სალის კლდისანო,
უფსკრულში ჩაახველეთა!
ძუძუს რომ მოსწოვთ, უსირცხვოდ,
მაშინ მიურბით დედასა,
წახვალთ და ვეღარცა ჰნახავთ,
ეგ არი, ერთხლის მეტადა.
დაეკიდებით მინდვრებსა
ცით ჩამოშვებულ სვეტადა,
ახარებთ ქალსა და კაცსა
სააამოდ, შესახვრეპადა.
ჩამოუმწყაზრავთ თვალ-პირსა,
დაგეცემიან კრებადა...
თან მოაქვთ თიხის კოკები
კლდის ცრემლის ასაკრებადა.
თქვენ რომ იცინით ბარადა,
მთაში გიტირისთ დედები,
გეძებენ თავის შვილებსა
მკერდ-უდრეკელი ქედები.
ამაოდ ჰრჩებათ გულისთქმა,
უქმადა ცრემლის დენანი,
თავს დაჰღუღუნებსთ ნიავი,
ვით ბებერ მუხას ქედანი.

II
მთის ბილიკს მოსდევს მხედარი
აღვირ-ჩაყრილის ცხენითა,
აღვიძებს ბალახს მთისასა
ხამუშ-ხამუშის სტვენითა,
ძლიერ დაჰღლია საფერხე
მთა-ღელეებზე რბენითა.
ცხენს დეზს გაუქნევს, დინჯადა
გაუტყლაშუნებს მათრახსა;
შემოდგა მთისა ყელზედა,
მადლობას სწირავს ალლახსა,
გასაგრილებლად შუბლისა
უკან გადიწევს ფაფახსა.
მიდამოს თვალი გადავლო,
ნახა თავისი სოფელი,
ლხენით აევსო სულ-გული,
იქ ელამაზა ყოველი,
განა მარტოკა კაცთ გვიყვარს
თავისი მიწა მშობელი?!
არც მოდის უსახელოდა
სისხლის დავლაზე მშრომელი,
სისხლიანი აქვს ხმლის ვადა,
ეგრევ ხანჯრისა ტარიცა,
უქმად არ უტარებია
ჭრელად ნაქარგი ფარიცა.
შეუსრულებავ პირნათლად
მას დანაპირი ვალიცა:
დაუკიდნია ტახტაზე
წუხელ ნაშოვნი ხელია,
ჯერ მას თავისი ბიჭობა
არვისთვის გაუმხელია.
უნდა საჩუქრად მიიღოს
ხმალი, ფული და ცხენია.
რაცა ჰქმნა – სასახელოა,
ოდნავაც არა რცხვენია.

III
აგერ სასახლე და ციხე
დიდის ჩერქეზთა მთავრისა:
იტყვიან ასლან-ბეგადა,
მოქმედად ბევრის ავისა.
ყველაზე მტრულად მერჩოლი,
არვისთან მქონი ზავისა.
გულამღვრეული მუდამ-ჟამს,
სახითა ფერად შავისა.
იტყვიან, ვითომ ასლანმა
გასცა სამშობლო თავისა.
ბევრის ცხვარ-ძროხის პატრონი,
უმეტეს ცხენის ჯოგისა,
მარჯვედ ფარ-ხმალის მომხმარე,
მარჯვედ მგდებელი თოკისა.
უკვდავებაღა აკლია,
იმას მივწვდებით როდისა?!
რად არი გაუმაძღარი
ნეტავ, ბუნება ზოგისა?!
განაგებს ჩერქეზთ სამთავროს,
ყველა ძრწის იმის შიშითა.
ბევრი აიკლო სახლ-კარით,
ბევრი ატირა ვიშითა.
ერთი ქიჩირბე არ ჰმონებს,
გათქმული ვეფხვის ჯიშითა.
მისი ბოღმა ჰკლავს ასლანსა,
ჯავრი იყაროს ვისითა?!
ბევრჯერ ეცადა, შაეპყრო,
სდია მრავალის ბიჭითა,
არ იქნა, ხელად ვერ იგდო,
გაუსხლტა ერთის ბიჯითა.
მრავალს ავალებს მის მოკვლას,
ქრთამი აღუთქვა ფიცითა;
თავის მკვლელებს ჰხოცს ქიჩირბე,
გაურბის ლურჯის კვიცითა.
დადის და ყველას არიგებს
სიტყვით ძმურით და მტკიცითა:
“რად ჰმონეთ ასლანს, ჩერქეზნო,
უიღელს რად იდგამთ კისრადა,
სხვისი ნაყმევი, ნალახი
გამოადგება ვის რადა?!
უბატონობა რით არ სჯობ,
ნეტავ, ბატონის ყოლასა?
რით არ სჯობია რაინდი
ღამის სალაღობ ცოლასა?
ომში მოკლული ვაჟკაცი –
მეჩეთში მყვირალს მოლასა?!”
წეღან რომ ვნახეთ მხედარი,
ეგ არის მისი მკვლელია,
უნდა მიართვას ასლანსა
ვითომ ქიჩირის ხელია;
უნაგრის ტახტას ეკიდა
გმირის მარჯვენა ცხელია.
ის როდი იცის, მთა-ველი
ამაოდ დაუთელია.
დემურს ის მკვდარი ჰგონია,
ქიჩირი ისევ მთელია.
რკინა არ კვდება მოწამვლით,
კბილს რად იღალავს გველია?!

IV
დღე ილულავდა თვალებსა,
ცივმა დაჰბერა ნიავმა.
სამგლოვიარო ჩაიცვა
მთამ ბრწყინვალემა, მზიანმა,
ვერც დააბერა, ვერც მოჰკლა
დიდმა დარდმა და ზიანმა,
აკურთხა უკვდავებითა
განგების ძალმა, ჭკვიანმა.
ქორ-შევარდენთა ბუდემა,
ჩერქეზთ ქვეყანამ, მთიანმა
ბევრი გაზარდა ვაჟკაცი
თავის წყლულების საპოხლად,
თავისა სადიდებელად,
მტირსა გულ-მკერდის საპობლად.
ნეტავ, ვინ დასძრავს ბაგესა
არწივთა ბუდის საგმობლად?!
სახლში მივიდა მხედარი,
ცხენ-და-ცხენ მიდგა კარზედა.
არც პირი დაუბანია,
არც ულოცნია წყალზედა.
დაღრიჯა ცხენი სადავით,
უხმობს შინ მყოფებს გარეთა:
“გამოჩნდი, ვინ ხართ სახლშია,
ცხენ-კაცი ჩაიბარეთა!”
მხედარი თავმოწონებულს
ჰგავს მთას შემომხდარს მთვარესა,
უნდა აცნობოს ქვეყანას,
სად იყო, რომელ მხარესა, -
რომ მოაქვს ქიჩირის ხელი,
დაფასებული ძვირადა.
ამიერიდან მის საქმე
ექნებათ გასაკვირადა
ჩერქეზეთს, დიდთ და მცირეთა, -
პატივისცემის გვირგვინი
ედგმის მის სახლის დირეთა.
ქალი გამოდგა ქოხიდან,
შუქი გამოჰყვა პირითა.
ქალი ვამსგავსე ამ დროსა
ნამს, ვარდზე მბრწყინავს დილითა.
თუ შურთხი არი ლამაზი,
მსტვინავი მაღალ მთაზედა?
ან თუ შავარდნის წიწილა,
მწოლარე დედის ფრთაზედა?
ან თუ ვარსკვლავთა კრებული
უხვ-სხივიანი ცაზედა?
ან თუ ალმასი ფრანგული,
დაღირებული მკლავზედა?
ან თუ ზღვა არი მშფოთარე,
აყვირებული ზღვაზედა?!
იქნება სამოთხე იყოს,
ქვეყნად მოსული ციდანა?
- ვაჟკაცის გულის ჭირია,
გადამგდებელი ჭკვიდანა.
ცხენს ჩამოართმევს, ვერ ჰბედავს
ჯერ ამოღებას ხმისასა,
მოკრძალებით დგას ყვავილი,
ხათრს ინახავდა ქმრისასა.
ცხენი რა ნახა ნაოფლი
და დატანჯული მეტადა,
აძრახდა ნაწყენის ხმითა,
ცით ჩამოსული სვეტადა:
“ან ცხენს რადა ჰკლავ, ან თავსა,
რად იარები უკლოდა?
შენი რა ჰმართებს ქიჩირსა,
რად ეკიდები უღვთოდა?
შენს მეტმა არავინ სდია,
ფიქრი დაურჩათ უგზოდა!
ქიჩირის ხელის მოტანა
შენს მეტს არავის უნდოდა?!”
- დიაცთ ჭკვა ენაზე გაკრავთ,
ფიქრი თმებშია წასული. –
ამ დროს მოვიდა მეზობლის
ბიჭი პირ-გადამახული.
- რა ჰქენო? – ჰკითხა: - მოხვედი
ნასახელარის თავითა?
- რა ვქენ და მოვკალ. – როგორა?
ხელში ჩაიგდე საითა?
- იქით, რომ სახლში ჩავუხტი
ღამით მძინარას ბანითა.
გამიგო, მაგრამ დავასწარ,
ყელი გამოვჭერ დანითა.
შევღებე მის სახლის კერა
მისივე სისხლის ღვარითა.
აჩხავლდა სახლში ბებერი,
მე კი გადმოვხტი კარითა;
ცხენს დავაფრინდი, წამოვედ,
ვცემე მათრახის ტარითა.
მოჰქროდა ჩემი მიმინო,
ფეხებს იბანდა ქარითა.
იქნება ტერელოელნი
უკან მომდევენ ჯარითა.
რას გაიგებენ ბეჩავნი,
საით მოვქროდი ღამითა?
მოვჭერ მარჯვენა, თან მომაქვს,
ნათქვამს ვამოწმებ ამითა. –
და სისხლიანი მარჯვენა
უჩვენა სახე-მცინარმა.
ქალი უკუდგა, შეაკრთო
სისხლმა, მარჯვენას მჩინარმა,
ხელებს იფარებს თვალებზე,
არ ნახოს ნათელ-მფინარმა.
- ჰა, ყოჩაღ! – ბიჭი იძახის,
თან ხელსა ჰსინჯავს თვალითა, -
დავლა გიშოვნავ ძვირფასი,
ნასახელარო გვარითა.
- ახ, კაცნო, - ქალი: - რანი ხართ,
როგორი გულის მქონენი?
სულ სისხლის, სულ ვაჟკაცობის,
სულ სხვის დამცრობის მდომელნი.
თქვენ ჰსინჯავთ, გული მილბება,
თვალთ ელევიან ღონენი.
- მაშ, არ მიქნია კარგადა?
აბა, უყურე, სულელსა:
ქიჩირს კი ცოტა მოუკლავ,
ცოტასა სჭრიდა ხელებსა?
რამდენს შენფერას ადენდა
თვალთაგან ცხარე ცრემლებსა?
ახლა თითონაც იგემოს
გემო ნალესის ხმალისა:
თუ სხვაზე ძალა კარგია,
ჰა, ესეც სიტკბო ძალისა.
მის სახლიდანაც შაესმას
უფალს ტირილი ქალისა.
დე, იხსენიონ წყევლითა
ღონე დემურის მკლავისა.
ვისც ავი დაუთესია,
მომკალი არი ავისა.
სწორს სხვის საწყაოს ირიდებს,
ყალბი კი მოსწონს თავისა.
მიწუნებ ქიჩირის მოკვლას,
შე უდავლათოს გვარისა?!
- რისათვის მომეწონება
უგვანი ქცევა კაცისა?
აქამდის ყველა აქებდით,
ყველას აგყავდათ ცამდისა:
“ლაშქარს ქიჩირი ერთია
და ჩვენ, ათასნი სწორადა,
ქიჩირის ხმლითა ნაცემი
გაიკვეთება ორადა.
რაზეც ქიჩირი გაივლის,
მტრის თავებია გორადა,
სხვა არვინა ჰყავ ჩერქეზეთს
ქიჩირთან ასაწონადა”.
ახლა ყველანი აუტყდით,
ასლანის ჩაგონებითა,
გადაიმტერეთ ძალადა. –
სთქვა ქალმა დაღონებითა.
- შენ არა იცი, უჭკო ხარ,
არც ცისა, არცა ქვეყნისა.
- არ მინდა, თვალებს მიშინებს
ნახვა ქიჩირის ხელისა.
ვაჟკაცსვე ჰშვენის, ეჭიროს
ხელი მოკლული მტერისა.
- ეგ კარგი. ასლანსაც ჰკითხე,
მარჯვენას როგორ ელისა!
დემურს შინ მიაქვ მარჯვენა,
ჰკიდებს აბჯართან ერთადა,
სადაც ფარ-ხმალი, დამბაჩა
ეკიდნენ გვერდის-გვერდადა.

V
ბნელმა დაჰფარა ქვეყანა,
დრომ მოატანა ძილისა.
ვინ იცის, ტკბილად ვის სძინავ,
ვინ იცის, ვინა ტირისა?
ვის ლოყა ვის ლოყას ეკვრის,
ვის სუნთქვა უყვარს პირისა?
მშვიდობა სუფევს სოფლადა,
მამალიც არსად ყივისა.
დემურსაც სძინავს, ცოლს – არა,
მის გული რასღაც ჩივისა.
ქმარს გამოუძვრა ნაბდიდან,
რაა წადილი იმისა?
ჭრაქი აანთო, ჰსურს ნახოს
მოჭრილი ხელი გმირისა.
მიდის ცახცახით, უცქერის:
ყურებში ხმა რამ უწივის,
თითქოს ხმა ესმის ნაცნობი,
სამარით ვინმე უკივის.
გული ჰბგერს გაჩქარებითა,
ვითომ კვერს სცემდენ გრდემლზედა.
ყურს უგდებს გულის ჩქროლასა,
თან იხედება გვერდზედა!
დემურსა სძინავ ტკბილადა,
ნაბად-წახურვილს მკერდზედა!
ქალი უცქერის და ჰკრთება,
სხივი ეკარგვის ყბებისა:
“ვაჰმე, რას ჰხედავთ, თვალებო,
ბეჭედი დედი-ჩემისა!
მისი სახელიც სრულადა,
ნიშანიც ოქრომჭედლისა!
ესეც აბედით დამწვარი,
ჩვენ რომ სიყრმის დროს ვცელქობდით,
ვინ უფრო გავძლებთ სიმწვავეს,
მამაცობაზე ვდგებოდით.
გრძელ და დიდს სთვლისა ღამესა
ცეცხლა-პირასა ვსხდებოდით.
ვაჰმე, შენ, ძმაო, ალხასტავ!
ცამც დამქცევია თავზედა!”
ერთი ხელითა ხელს იპყრობს,
მეორეს ივლებს თმაზედა.
“დღე გაგიმწარდეს, დემურო,
ძმა მომიკალი რაზედა?!
შავად მენახოს, ქმარაო,
შენი ვარსკვლავი ცაზედა,
შენი უმსგავსი მარჯვენა
მტერსამც მიეკრას ქავზედა!”
ტკბილადა სძინავ დემურსა,
არ იძვრის ქალის ხმაზედა.
გულზე მიიკრა ძმის ხელი
და გამოვარდა კარზედა.
მირბის შმაგივით სოფელში
და მიქვითინებს მწარედა.
მირბის, იქ მირბის, ტერელოს,
ძმა უნდა ნახოს მკვდარია.
ქიჩირის სახლში იკითხოს,
იქ უნდა მოხდეს ზარია.
მკვდარ ძმას დის ცრემლი უხდება,
ბანს მოსცემს მთა და ბარია.
ცოლის ქვითინი არა მწამს: -
უბრალოდ ნიავ-ღვარია;
მალედვე გამოიდარებს,
რაკი დაჰბერავს ქარია.
დემური ცოლსა კითხულობს,
დიაცი არსად არია.
აღარსად მარჯვენა მოჩანს,
იმისი ნადავლარია.


VI
ორშაბათ დილა გათენდა
თავის რჯულით და წესითა.
იცინის მთა-ბარს ბუნება,
ღამის ნატანჯი კვნესითა.
მთაზე შაჯარდა ნისლები,
გზა-გზა ცრემლების თესვითა.
ვინ ბრუნავს ქიჩირის სახლ წინ
პირ-ნაღველ-გადალესითა.
“ეს ვინ დამასხა თავს ლაფი?” –
არწივი ამბობს ყეფითა. –
“ვინ შემარცხვინა თავხედმა
სირცხვილით მეტის-მეტითა?
სახლში მომიკლეს სტუმარი,
როგორღა ავდგე მკვდრეთითა?
ჩემს გონებულა სხვა მოჰკლეს,
ვიცი, ეს ვისი ბრალია.
თუ ვერ ვიყარო მტრის ჯავრი,
წელზე რად მარტყავ ხმალია?!”
დილას თარეშით მოსული
ცხენზედვე ჯდება კვალადა,
შვილს ორი ბურკვა ხალისა
დედამ უსაგძლა ძალადა.
თვალებს აელვებს ქიჩირი,
წარბნი ჰქცევიან კვამლადა.
ფეხს უცემს ლურჯი მერანი,
ესწრაფვის გასამალადა.
წავიდა. მჭრელი ფრანგული
უბრჭყვინავს ბუნით ვადამდე.
ხმალს სცემს, ნაქები ბაზალა
მიჩნეული აქვს ხატამდე.
მინამ სტუმრის მკვლელს არ მოჰკლავს,
უნდა იაროს სანამდე.
კითხულობს, იძევს საქმესა,
უნდა შეიტყოს ამბავი.
არვინ უჩნდება, - გულს უკლავს, -
იმის შემრცხვენის მნახავი.
მაინც წინ მოდის, დიკლოსკე
გულში იმედის კრთომითა.
გული ეძლევა მხედარსა
მტერთან შეყრისა ნდომითა.
შეუდგა მთასა ტყიანსა,
მიჰყვება ბილიკს ვიწროსა,
არ დაჰსწმენდია გუნება,
ჰგავდა დაჭრილ ვეფხვს იმ დროსა.
ხანდახან გაიხმაურის,
ცხენს შეუჯავრდის მკვახედა,
თითქოს ჰსურს ჯავრი გულისა
ამოიყაროს მაზედა.
ნახა, რომ ვინმე დიაცი
ქვითინით მოდის გზაზედა.
წინ შაეჩეხა და ჰკითხა:
- ქალო, ცრემლსა ჰღვრი რაზედა? –
შუა იჭრება ქიჩირი
იმის თვალების ფხაზედა.
- აქ შენ რას დახვალ, რას ეძებ?
რა დაგიკარგავ მთაზედა?
- ჯავრი მაწუხებს ვაჟკაცის, -
თქვა ქალმა მოთქმის ხმაზედა. –
ხომ იცი, უდარდელადა
ცრემლი არ დაიდინების,
ვით კაცი უმიზეზოდა
სხვისგან არ შაიგინების?
- რა დარდი? ვინ ხარ, სად მიხვალ?
მითხარ, ღვთის მადლსა, სწორია.
- ტერელოსაკე, მხედარო,
მანძილი კიდევ შორია?
სადაური ხარ? ნუ მიწყენ,
რომ სიტყვა გაგისწორია.
- ტერელოელი დარლა ვარ,
თუ სადმე გაგიგონია.
- კარგი, მაშ, იქ კაცი მოჰკლეს,
მართალია თუ წორია?
- ალხასტა? მართალი არი,
ის ქიჩირბეის ძმობილი,
კარგი სამტროდ და საძმოდა,
არსად სიცრუით ცნობილი. –
ქალმა კვლავ იწყო გოდება,
რა მოისმინა თხრობილი.
- ქიჩირის ნაცვლად მოუკლავ
ვისმე გონება-მჩატესა.
კაცი ვით ჰკლავდეს მოსაკლავს,
არ უხედავდეს სახესა?
ვაჰ, რო ქიჩირმა არ იცის,
ავს დაუგებდა მახესა
თავის ნამუსის შემბღალავს,
თავის ოჯახის შემრცხვნელსა!
- მაშ, ქიჩირბეი სადღაა,
არვის ამბობენ მნახველსა?
- ის ოსმალეთში გაიქცა,
ასლანის შეშინებული.
მოსძულდა იმასაც თავი
ყველასგან შეგინებული.
შენ ალხასტასი რაღა ხარ? –
ჰკითხავს კვლავ დაფიქრებული.
- მე? და ვარ, უკვლო, უბედო,
შავ-ბნელს დღეს დაბადებული.
- დემურის ცოლი ჰყოფილხარ,
ჩემთანა ფიც-ვერცხლ ნაჭამი.
- ძმობა, ყოფნა და სიცოცხლე
იმაზემც არი არამი!
იმან არ მოჰკლა ჩემი ძმა,
განა ეკუთვნის სალამი?!
- იმანა? რა ვქნათ, შემცდარა,
მოტყუებულა ბნელობით,
თორემ სხვად არა ეძრახვის,
ვაჟკაცი არი ხელობით.
გულში სინათლე ჩაუდგა
ქიჩირს ამ ამბის ცნობითა.
რაკი მტრად ის დაიგულა,
თითონ გააქრებს მტრობითა.
ქალთან კი ამ დროს იმანა
სიტყვა არ დაძრა გმობითა.
- მოტყუებულა? შეჭამოს
თითონ ის ტყვიამ მწარემა,
ჩააცვას წყევის სუდარა
მთელმა ჩერქეზთა მხარემა.
ცოლის ძმის მოკვლის ნაცვლადა
თავი მოეკლა ბარემა?
ქიჩირის ხელის მაგივრად
მოაქვს ცოლი-ძმის მარჯვენა,
ვითომ მე ვიყო ასლანი,
მომიტანა და მაჩვენა...
შენი ღვთის მადლსა, ის მინდა,
გზა მიმასწავლო წესზედა.
- ძალიან კარგი. წამომყე,
შევდგეთ იქ, მაღალ სერზედა,
გასწავლი ქიჩირის სახლსა,
მას კოშკი უდგა გვერდზედა. –
ქალიც დასთანხმდა, მისდევდა,
ფეხს იბიჯებდა ფეხზედა.
- აგერ, გაჰხედე პირდაპირ,
ძირს რო ჩამოსდგამს გორია,
თეთრად რო მოჩანს – ქიჩირის
ციხე-გალავნის ყორია.
მდინარე ტერელოსია
გაწოლით, როგორც მორია.
ამ გზას ჩაჰყვები, ძირს ჩახვალ,
მერე სულ ვაკე, სწორია.
ღმერთმა ძმის სული გიცხონოს,
ცრემლებიც წაიხოცია.
მეც მეჩქარება, მშვიდობით!
შენთვის გზა დამილოცია. –
თქვა რა ეს აჩქარებითა,
მხედარმა გზა-გზა გასწია.
თითზე იკბინა მწარედა,
ფაფახს წარბებზე დასწია.
მიდის ტყე-ტყე და მიუბნობს:
- წადი, კაცს ენდე სოფლადა,
შენს მოსაკლავად ის მოდის,
ვინც გიცნობს კარგის მყოფლადა.
ვაი შენ, ფიცის გამტეხო!
შენებრ არ მოვალ ფარულად.
მელა არა ვარ, არც ტურა,
ქათმებს ვეპარო მალულად.
ძლირა წყრება ქიჩირი,
დემურისა სისხლი სწყურია.
თავის წამწყმედის წაწყმედა
მისი წესი და რჯულია.
ფიქრს დაეწმინდა თვალები,
წეღან ბუნდი და რთულია,
ვინაც მტერს მტრულად არ დაჰხვდეს,
მისი სახელი კრულია.
მიდის, გადავლო ხევები,
სერები ტევრიანები.
ნამზვლევიანი ღელენი
თითქოა ქვევრიანები,
დიაღაც, მხოლოდ სისხლითა
სავსენი, ბევრიანები.
მთით ჩახდა, მინდორს მოება,
ბალახიანსა, მწვანესა.
აქ, ამ ადგილას ჩერქეზნი
არც როს არ სთესენ ყანებსა.
ყვავილნი მუროიანით
ნაზად აბზენენ თვალებსა.
გაუსუქებავ მინდორი
ჩერქეზთ და რუსთა ძვალებსა.
ჟინჟვლა დაიწყეს ღრუბელთა,
ბალახს დაუწყეს ღვიძება,
მცენარეთ თავი აიღეს,
უფალს შესწირედ დიდება.
თუ არა ნამი ციური,
არ გაეღვიძათ, იქნება?!
აქ, ამ ადგილას, იტყვიან
ამბავს, საკვირველს რამესა:
ვითომ აქ სისხლის ზღვა მდგარა,
ის შაესუტოს მთვარესა.
ზღვა დაეყენა ბრძოლასა
ჩერქეზთ რუსებთან მწარესა.
მას აქეთ მუდამ ყვავილნი
ამკობენ ამა მხარესა.
ყვავილნი სანთლად ნათობენ,
გმირთ სულებს გაახარებსა.
მოხუცნი მოწიწებითა
დასთვლიან გმირთა გვარებსა,
ყრმანი უსმენენ გულს ჟრჟოლით,
თან ჰბღუჯვენ ხანჯრის ტარებსა.

VII
დაბინდდა. კაცი კაცისგან
ძლივს იცნობოდა მაშინა,
ჰხედავს, რო ცხენმა შამბიდან
ყურები გამოაჩინა.
მაზე მორთული მხედარი
ქიჩიორს წარუდგა თვალ-წინა.
“გამრჯვებაო”, უცხომა
შემოუძახა ამასა.
გულს ნესტრად მოხვდა ესე ხმა
ქიჩირსა იმავ წამასა.
წინ მიეგება უცნობსა,
როგორაც შვილი მამასა.
- კი გაგიმარჯოს, მაგრამა
ამას ვისას სთელ ყანასა?
ვინ ხარ? სახელი რა გქვიან,
რად სჩადი მაგისთანასა?
- მე დემური ვარ. – და გული
ამის მთქმელს ასმევს შხამასა,
რაღაც ნაცნობი ხმა ესმის,
ჰგრძნობს ცუდსა მოსაზმანავსა.
- შენი სახელიც მითხარი,
ბიჭო, ამაყად მყვირალო!
- მე მკვდარი მქვიან, ძმობილო,
ჩემის მარჯვენის მზირალო!
დიაღაც მკვდარი, მაგრამა
ხმალს კი ვიხმარებ კიდევა;
ეცადე თავის დაცვასა,
შენი დღეები ილევა. –
და ხმალმა ქიჩირისამა
დემურის თავზე იელვა.
თავი გაგორდა მიწაზე
ზანტად, ტუჩების ღებითა,
ხმალსა ტანიც კი ჩაეჭრა,
დაღერებულსა კეფითა;
სისხლი ჩამოსდის დემურსა
ტანზე ჭიაფრად, ჩქეფითა,
ბალახს ჰღებს ცოლის მძებნელი
გულზე ხელების კრეფითა.
ცხენი კი გაფრთხა, გაიქცა
პატრონის წყლულის მნახავი,
გულის ვაების და დარდის
ჭიხვინით გამომსახავი,
უცნობს ენაზე მათქვამი,
ქიჩირის ხმლისა მძრახავი.
ქიჩირმა თავი აიღო, -
ხელი არ უნდა მტრისაო.
პირდაპირ დიკლოს გასწია,
კარგი მცოდნეა გზისაო,
გამოათავა მინდორი,
დიკლოს მოვიდა ღამითა.
მირბის ასლანის ეზოში
ხელში დემურის თავითა.
ასლანის კარების წინა
თავს არჭობს ხისა ტარითა.
დაბრუნდა ტერელოსაკე
ამსრულებელი ვალისა,
თავსა ჰგრძნობს ბედნიერადა
აღარ მდომელი ავისა.
არავის შიში არა აქვს,
მინამ ლურჯაი ჰყავისა.

VIII
იმ ღამეს დარბაზს ასლანი
სამავნეოსვე ჰფიქრობდა,
დემურის მოუსვლელობას,
ცოტა არ იყოს, ჰკვირობდა.
ბოლოს მოიხმო მსახური,
ჰკითხა სადარდო გულისა,
ჰკითხა ამბავი წარბშეკვრით
კაცისა დაკარგულისა.
-ამბავი სწორად შევიტყე,
სხვა მოწამენიც არიან:
კვირას მოსულა დემური,
გაუმარჯვნია ძალიან.
მაგრამ ვერ გნახა, ბატონო,
რადგან ჯერ არა სცალიან.
- გაუმარჯვნია? ქიჩირბე
მართლა მოუკლავს დემურსა?
- სწორეა, რჯულს გეფიცებით,
თქვენგან ნუ მნახვენ გვემულსა.
- თუ მართალს ამბობ, ამ საათს
თავს ჰნახავ პატივცემულსა. –
ასლანი მუჭით ოქროსა
ჯიბიდან აძლევს მონასა.
- რაღა სჯობ, ჩქარა მოვიდეს,
ვერცხლის და ოქროს შოვნასა!
რაც მას აღვუთქვი, სულ მივცემ,
არ ვუღალატებ ხსოვნასა.
- საქმე სხვაფრივა, ბატონო,
მიბრძანებთ? - გეტყვით წმინდადა.
დემურის ცოლსა მის მოკვლა
გულს შესწდომია ფინთადა, -
ქიჩირბეს ხელი წაუღავ
და გაპარულა ბნელაში.
დემური დილას წავიდა,
ხანს ჰლევს ცოლისა ძევაში.
დიაცის ფიქრი წყეულ არს,
ვინ შევა იმის კვლევაში!
- ეგ სხვა საქმეა, მაგრამა
ვეჭვობ, თუ შესძლო საცადი.
ძნელია, ბრიყვო, მის მოკვლა!
მრავალ ჭირს არის ნახადი.

IX
თქვენს მტერსა ისეთი დილა,
მაშინ გათენდა ჭირისა.
ზოგი ჩუმადა ვიშ-ვიშებს,
ზოგიც ხმამაღლა ტირისა.
“ვინაა დემურის მკვლელი?”
ნათესავთ გუნდი ყვირისა;
ხანჯრებსა ჰკბენენ, მრისხანედ
ცეცხლს აკვესებენ პირისა.
არავინ არი გამრკვევი
ამ საქმის, გასაკვირისა.
ასლანსაც გარისხებულსა
დანა არ უხსნის კრიჭასა.
იცოდა, სრულად ვერ ენდო
მიტომ წუხანდელ ბიჭასა.
“ამას ქიჩირბე იზამდა,
ცოდვას ნუ იტყვით სხვისასა!”
სახლის მოაჯირს წამდგარი
ხალხს გადმოსძახებს იმასა.
დემურის თავი შეჰხვიეს
ჩერქეზთა ტილოს ქისასა.
ტანის საძებრად წავიდნენ,
კვლასაც იძევენ მტრისასა.
რას იპოვნიან მშრალაზე
ნავალს ნაგეშის მგლისასა?!

X
გავიდა ცოტა რამ ხანი
და გამოირკვა ყოველი,
წინა-დღეს გაჯავრებული
აღარა ჰბორგავს სოფელი.
ადვილად აუგს არ ამბობს
კაცი ქიჩირის მგმობელი.
“მოსისხლის სისხლი აუღავ”,
ყველა ამისი მთხრობელი.
“ძალიან კარგად უქნია,
დედა უცხონეთ, მშობელი!”
მტყუვნის და მართლის სამზღვრისა
საქმეა გამომცნობელი!

XI
თავის წესს არ ჰშლის ბუნება,
ღამე დღეს, დღე სცვლის ღამეთა,
მუხლმოკეცილნი სხდებიან
შავი ნისლები მთა-ველთა;
მრავალთა წყალთა იდინეს,
ჩამოუარეს ვაკეთა;
მრავალმა გამოთხოვების
აკოცა ლამაზს ბაგეთა.
ზოგი გაჩნდა და სხვა მოკვდა,
საფლავს მწოლარე ვნახეთა.
მტრობა, ტრფობა და სიძულე
ერთურთს უგმობენ სახეთა.
ის ჰრჩება მხოლოდ ქვეყანას,
რაც რომ ჩვენგანმა აკეთა.
ბევრჯელ გაიშრო მთამ ქედი,
ბევრჯელ მოირთო თოვლითა,
ბევრჯელაც ვნახე ცვრიანი,
ვით შუბლს მუშაკი ოფლითა.
წყალი არ მოჰშლის წყლობასა,
რაც უნდა ბევრი ჰნაყოთა!..
ასლანის გული სავსეა
ისევ ქიჩირის ჯავრითა.
ვერცა რას ფარ-ხმალით გახდა,
ვეღარც რას თავის მსჯავრითა.
ბოლოს სიფლიდეს მიჰმართა,
ეს-ღა იხმარა ღონედა.
გაფხავებული მახვილი
მოსაქნევია ღონედა.
ენაზე მჭრელი არა არს, -
ძველებსაც უთქვამთ სწორედა.
ვაჰ, კაცნო, ბევრჯელ ბრმანი ხართ,
ხშირად უღირსთა ჰმონებთა!
ხშირად ქვას, უენ-პიროსა
ქვეყნის შემქმნელად ჰგონებთა!

XII
კაცი მივიდა ქიჩირთან
ერთხელ მაცდურად მცინარი,
თაფლი და შაქარი არი
მის პირით ამომდინარი,
ჭაღარ-შერთული მაჰმადა
გათქმული არი გონებით.
არც უსახელოდ შტენილა
ცხვრითა, ძროხით და ქონებით.
აქებს, ადიდებს ქიჩირსა
ხატებთან შენაწონებით,
ჰპოხს გულ-ჩათხრობილ რაინდსა
გულუხვად სალბო ქონებით.
მიჰმართა მის გულ-გონებას
სხვადასხვა რიგის ფონებით.
სულ ბოლოს იგი უამბობს
ჭკვიანად, გონებ-გონებით:
- მართალი არი, ქიჩირო,
ვერვინ გაშინებს ძალითა,
ვერვინ დაგიძრა წამწამი
შემოქნეულის ხმალითა.
მაგრამ არც კაი დღეში ხარ
მუდამ საფრთხეში ყოფნითა,
მუდამ ხმალ-ამოღებული,
ფეხზე შემდგარის თოფითა.
თავის შინ ქურდულად დახვალ,
ქურდულად პურის მჭამელი.
საცა გაივლი, მტრებითა
სავსე გგონია მთა-ველი.
მშვიდობის მიწა არა გაქვს
ცოცხალ კაცს ორი მტკაველი.
- სხვისა მონებას, მაჰმადო,
ეგრე მირჩევნის ტარება.
როდი მაშინებს სიცოცხლის
სიკვდილად გადაცვალება.
ერთი დღე ყველას მოგველის,
დღე იყოს, მზეცა ბრწყინავდეს,
ჩვენ არაფერი გვესმოდეს,
ცივ სამარეში გვყინავდეს.
ნეტავი იმას, ვინაცა
მკვდარი გასწირავს სახელსა,
და ყველა იმის ხსოვნასა
გულს ინთებს, როგორც სანთელსა.
ცოცხალი ცოცხალსა ვგვანდე
თავის გუნების პატრონად.
მოვკვდები, ერთი დღე მმართებს,
მიწა მექნება ბატონად.
- ვინა თქვა, მონად იქნები?
გაჰხდები პირველ კაცადა.
რაც რომ ასლანი ფიცულობს,
ღმერთი აქცია ხატადა.
ორს ვაჟსვე ხელი დაადვა:
“ღმერთს შევავედრებ ამათა,
თუ მე რამ ვავნო ქიჩირსა,
ოღონდ მოვიდეს ზავითა.
თუ კიდეც არ დავსაჩუქრო
საჩუქრით მრავალ-გვარითა”.
მერე ამ დროსა: ხმა დადის,
რომ გაგვამტვეროს, აგვიკლოს,
მოზღვავებულა ურიცხვი,
გამოჩენილა ხვარიგლოს.
ჩერქეზეთს ახლა სჭირია
ვისაც გული აქვს გმირული,
თავზედა ქუდი ჰხურია,
წელზე ჰრტყავ ხმალი მისრული, -
გასწიროს მკერდსისხლიანი
მტერი კარებზე მისული.
რად უღირს, იცი, ასლანსა,
რომ მიუხვიდე ზავითა, -
ჩერქეზთ ლაშქარში ერიო
თავის ხმლითა და ფარითა.
- რაც უნდა, ის ქმნას. მე მოვალ,
ქმნას თავის გულის ნებისა,
არც ვისგან საჩუქარს ველი,
არც მდომელი ვარ შვებისა.
დაძრახვიღ ნურვინ დამძრახავს,
სმენაც არ მიყვარს ქებისა.
დიაღ, წამოვალ, თუნდა თქვან:
ქიჩირი რასა შვრებისა?!
მე კი ჩვენს, ჩერქეზთ რჯულზედა
სახლში მიუვალ ძმურადა!
თუ არ დარიცხვნის თითონა,
დაე, მომექცეს მტრულადა.
არც მე მექნება სანაღვლოდ,
არც თავი დაკარგულადა.
საღმრთო წესს როგორ დაარღვევს,
ისეც გაფუჭდა სრულადა?!
- სულ ტყუილია, ღალატსა
ტყუილად ჰფიქრობ, ძმობამა,
რა სიხარული აჩვენა
აქამდის შენმა მტრობამა?
ემ ჩემ ჭაღარას დაენდე,
შენმა და ჩემმა ცნობამა! –
არ შეუცვალა მთქმელს ფერი
ტყუილის გამოცხობამა...
- კარგია, კარგი, მოხუცო,
სიტყვას რად ჰხარჯავ მრავალსა?
თავადაც კარგად გავიგებ
თავის თავგადასავალსა.
ხვალ ღამ, ან ხვალ-ზევით დილით
შინ ვეახლები მთავარსა.
ბევრს რად ჰფიცულობ, მის ნახვა
განა ეგრეცა მზარავსა?..
- როს დაგინახავს თვის კარზე,
გაუხარდება, იცოდე.
მოვაო, ვეტყვი... მშვიდობით!
დროა, რომ გზაზე ვიდოდე.
- მშვიდობით, წადი!.. კარგს ამბობ,
ცოტას რომ არა ჰფლიდობდე. –
რა გაისტუმრა მაჰმადა,
თქვა ეს ქიჩირმა ჩუმადა,
რაც ლომის ღმინი იქნება,
იღიმებოდა უმადა.
გულს დაეკითხა ათასჯერ,
ფიქრსა ჰშლიდა და აგებდა.
ბოლოს იფიქრა – წავიდეს,
თუკი ქვეყანას არგებდა.
თვალთ წინ დაუდგა მოძმენი,
ომი ფიცხელი მტერთანა,
აოხრებული ქვეყანა,
გასწორებული მტვერთანა.

XIII
- რისათვის იყო სულელი,
რაზე საუბრით გირთავდა? –
მაჰმადის წასვლის შემდგომა
დედა ქიჩირსა ჰკითხავდა.
- ასლანი ზავსა თხოულობს,
უნდა ვეწვიო, დედილო.
- რას ამბობ? როგორ ენდობი,
გონება-გამოშრეტილო!
ბალღი ხარ, ახლაც მოსტყუვდე,
რომ მგელს ეძლევი პირშია.
ვინ მისცემს, სად გაგონილა,
ბიჭო, ბედაურს ვირშია?!
ზავისა იმან რა იცის,
გველ-ბაყაყების ბუდემა,
ჩერქეზთა ქვეყნის გამცემმა
და ჯოჯოხეთის ზღუდემა?
რაკი წახვალ და არ იშლი,
რჩევას არ მისმენ მითაცა,
მაგ სიბრიყვესთან ბარემა,
მოდი და ჰქმენი ისაცა,
ჯერ კი მე მომკალ და მერე
იარე, როგორც გენებოს,
უშენოდ შენსა მშობელსა
ცოცხალს ნუ ნახვენ ტერელოს.
- რაც ციხე აქამდის ვაგე,
ახლა დავშალო, კარგია?
სხვას ყველას ვპოებთ, სახელს ვერ,
თუ ერთხელ დავიკარგია.
დიამც სიცოცხლე დავკარგო,
ის ჩემთვის მეტი ბარგია.
არამი არი ჩემზედა,
მაინც არაში მარგია.
მტერი რომ მოდის, მაშ, რა ვქნა,
შინ დავიმალო, კარგია?
რას ეგვანება ქიჩირი,
რომ არ ერიოს ჯარშია?
სხვა რაც უნდა თქვი, მაგრამა
ეს რომ არ მოდის ჭკვაშია?!
სიკვდილი ბევრად სჯობია
ჩავარდნას ქვეყნის ყბაშია.
რა სიცოცხლეა, რომა თქვან
ჩემი ლაჩრობა მთაშია!
დიაცებრ მანდილიანი,
დედავ, გინდივარ რაშია?


XIV
ის იყო, ასლანის ეზოს
დილის მზის სხივი ჰფენოდა,
ცხენზე მჯდომარე ვაჟკაცი
ეზოში ვინმე ჰშვენოდა,
დამშვიდებულის სახითა,
თითქოს არც როს რამ სწყენოდა;
უხმობდა მეგობრულის ხმით,
ასლანის გასვლას ელოდა.
ორი მსახური სტუმარსა
გამოეგება ხმიანად.
ცხენს ართმენ, მიესალამენ
ორივე თავაზიანად.
შინისკენ მიიპატიჟეს
აუჩქარებლად, ჭკვიანად.
იმათში არაფერს ჰხედავს
ქიჩირი დამაზიანად.
მაგრამ იქით და აქედან
გადმოხტენ აბჯრიანები;
ზოგნი თოფ-შემოყენებით,
სხვანი ხელ-ხანჯრიანები.
ხმა როდი გასცა ქიჩირმა,
სდუმს ვით ქვა, ვითა ლოდია.
არც წყევლა უთქვამს, არც ლოცვა,
მან არ ატეხა შფოთია;
თუმც მკერდში გული უქანავს
ბოღმა-ნასვამი, ლოთია.
სტაცეს ხელი და შებოჭეს,
ქიჩირი ქვასებ მდუმარებს;
ხელსაც არა სძრავს სამტროდა,
არც ილხენს, არცა მწუხარებს.
უყურებს, ღობის იქითა
ქალი ვინმე ჰღვრის მდუღარეს.
ბოლოს გამოჩნდა ასლანიც,
შავ ღრუბელსა ჰგავ, მქუხარეს:
- მგელო! გაგაბი ხაფანგში,
არ დაასვენებ კბილებსა?
რომ ჰკვესდი, - ასლანისასა
სულ გავწყვეტ შვილი-შვილებსა, -
ჩემს ჯილაგს ემუქრებოდი
ამოფხვრას ფესვიანადა.
ვერ ამოგფხვერი?! იგემე,
მიცანი წესიანადა!
სხვა ყველა დავიმორჩილე
მაღლა ცა მეხიანადა.
შენ არ მიხრიდი მხოლოდ ქედს,
მოგექე ხერხიანადა?!
აგანთებ, აგაპრიალებ
ცამდე თავ-ფეხიანადა!
მხოლოდ ეს უთხრა ქიჩირმა:
- ერთს გეხვეწები დიდადა, -
ნუ გააგონებ ქვეყანას,
თავს ნუ აჩვენებ ფლიდადა,
ნუ გააგონებ ჩერქეზთა,
რომ მომატყუე ზავითა,
ნუ წაჰრყვნი მოძმეთ ბუნებას
შხამ-საწამლავით, ავითა.
ეს ჩვეულება მტკიცედ გვაქვს:
წმინდად შენახვა კერისა,
პირობის დაურღვევლობა,
ძმად შინ შენახვა მტერისა.
- ეგ რომ წესად გვაქვს, ისაღა
სისხლით დაბანა სისხლისა;
მტრობისთვის მტრობა უზომო
წესია ჩვენი მიწისა,
რა ცოდვა არი, რა მადლი,
ასლანმა უკეთ იცისა!


(დასასრული ქვემოთ).


Last edited by Admin on Thu Jan 20, 2011 1:01 pm; edited 2 times in total
Back to top Go down
View user profile http://armuri.4forum.biz
Admin
Into Armury
Into Armury


Male
Number of posts : 3787
Registration date : 09.11.08

PostSubject: Re: ვაჟა–ფშაველა   Mon Dec 06, 2010 2:04 pm


უჩა ჯაფარიძე - "ვაჟა-ფშაველა".

ვაჟა–ფშაველა

სისხლის ძიება
(ამბავი ჩერქეზთა ცხოვრებიდან)


(დასასრული)

XV
ყველამ გაიგო სოფელში
შეპყრობა ქიჩირბეისა!
კაცთა, ქალთა და ყმაწვილთა
მოდენის იქნა დღე ისა.
მოქუჩდა ხალხი, მოგროვდა
ეზოში ყოველ მხრიდანა,
მხოლოდ სვავები ზამთრობენ,
არ მოგელავენ მთიდანა.
ყველას ის უნდა, იხილოს
თავზარ-დამცემი მტერისა.
გმირების მოყვარულია
თვალი და გული ერისა.
გალაღებული ასლანი
გულში ტკბილადა მღერისა.
მან ბრძანა, როცა იხილა
ბრბო ერთმანეთზე მდგომელი:
“თქვენ, კაცნო, ყველასაგანა
თითო კონა ფიჩხს მოველი.
მოზიდეთ ბევრისგან ბევრი,
გავწურთნო ესე ცხოველი,
მარტო ღვთის ბატონად მცნობი,
სხვა ყველას წინა მდგომელი!”
მოზიდეს შეშა უზომო,
ცეცხლიც დაანთეს დიადი;
შიგ უნდა ჩაწვან ქიჩირი,
როგორც კვერი და ხმიადი.
ქიჩირმაც იგრძნო კარგადა
თვის სატანჯველი ფრიადი.
მაგრამ ის წარბსაც არა ჰხრის,
სდგას ვით სალი კლდე, ზვიადი.
მიუდგა ქიჩირს ასლანა
ახლოს თავ-მოწონებული:
- მოგწონს, ქიჩირო, სასჯელი
ეს ჩემგან მოგონებული? –
ახლა ძლივს სუნთქავს ნებითა
გულზე დარდ-მოფონებული.
- მომწონს და არც შემაშინებს
ათასჯერ მეტიც იყოსა.
თუ გავტყდე, ღმერთი მრისხავდეს,
წყალმა და ღვარმა მრიყოსა.
- არ გეშინიან? სწორედ თქვი,
მხოლოდ დაგიხსნის მუდარა.
- ძაღლებს არას სთხოვს ქიჩირი,
მოკვდეს, მით არა უნდა რა.
- მაშ, თუ არ გზარავს სიკვდილი,
კიდეც იმღერებ, არაო?
- ძალიან კარგად, - ქიჩირი
ვითომ თავის შინ მჯდარაო.
მონებს უბრძანე, ჩონგური
რომ მომიტანონ ჩქარაო.
მალე ჩონგურიც მოართვეს,
ჩამოჯდა, მოიხარაო!
თოკით შეკრული მკლავები
სახმარად მოიგვარაო.
ჯერ გადაჰხედა გროვასა
ცეცხლის მფრქვეველის თვალებით.
ცეცხლი ცეცხლს დასწვავს, რა უშავს,
გარს შემორტყმული ალებით.
თვით იტანჯება, რომ იწვის,
სხვას კი გაათბობს წვალებით.
გაჩაღდა ცეცხლი და ბოლი
შეიკრა, როგორც ბარდია,
ცას შავ ღრუბელად გადეკრა,
თითქოს ტირილი სწადია.
ხალხში ხმას არავინ იღებს,
ქიჩირს შესცქერენ მტერადა.
ქიჩირმა ლარებს ჩამოჰკრა
და გაიხედა ცერადა.
იქ ნახა ქალი ლამაზი,
რომ იღვრებოდა ცრემლადა,
იგივე, ვინაც წეღანა
მის შეპყრობის დროს ტიროდა.
ქალის ტირილსა ქიჩირი,
ცოტა არ იყოს, ჰკვირობდა.
იცნო და პირმა შესცინა,
დატყვევებულს ვეფხვს იამა.
გამოაფხიზლა ყველანი
ჩონგურის სიმთა წკრიალმა.
აჰკრა ხელი და ჩამოჰკრა,
თან ზედ დამღერდა ხელადა.
დღესაც ამ ლექსების ცოდნა
ყველა ყრმას ადევს ბეგრადა.

1
ფლიდია ესე სოფელი,
ფლიდთა საყრელი ხელისა;
კარგებსა სჩაგრავს, უმსგავსთ კი
კალთას აფარებს, ჰშველისა;
მართალი წუთისოფელში
შველას ამაოდ ელისა!

2
სამშობლოსათვის მამაცი
არის მადლი და დიდება.
მალე დაჰღუპავს ქვეყანას
ლაჩართა გადაკიდება.
ვინ იყო ქვეყნის ორგული,
ვინ ჰშველდა გიაურებსა,
გააწყვეტინა ჩერქეზნი,
აჭმევდა მგლებს და ტურებსა,
დააჭრა საკუთარის ხმლით
ცურები ჩერქეზთ ფურებსა.
იმის ძმებს მტერი ჰმუსრავდა,
თვით ჯიბეს იყრის ფულებსა.
მიკვირს, რომ ასეთ უმსგავსთა
ქვეყანა რადა ჰყურებსა?!

3
სულდგმული დღესაც ვსულდგმულობ
მამა-პაპათა რჯულითა.
ნაგრძნობი ჩემის გულისა
არ მიწონია ფულითა.
მიყვარს ჩერქეზთა ქვეყანა
წმინდა ჩერქეზის გულითა,
მიყვარს მთები და ველები
გულ-მკერდით, დაქარგულითა;
ვინ იცის, ვინა ვცხონდებით
და ვინ წავწმყდებით სულითა!

4
ბიჭობა ათასნაირი,
ათასის სახის მქონეა.
ვისაც სიკვდილი აშინებს,
ის ბიჭად არა მგონია.
თავის გაწირვა ადვილად
ვაჟკაცთა სულის ღონეა.
ვაჟკაცთ დაიცვეს ქვეყანა,
გამრავლდეს იმათ ჯიშია;
ფლიდთა, სულ-მდაბალთ ჯილაგი
რომ გასწყდეს, ისა სჯობია.
გველის წიწილი გველია,
ხოლო ვირისა – ვირია.
კუნელზე ყურძენს არ ჰკრეფენ,
არცა-რა გასაკვირია.
უმსგავსთა, ფლიდთა მომსპობად
გახმეს ფოჩი და ძირია.


XVI
ბალღები შემოჰხვევიან,
შესჩერებიან ქიჩირსა.
ასლანის ორი ვაჟიცა
გვერდითა დგანან მის პირსა.
ცეცხლი კი უფრო გაჩაღდა,
ალი ალსა სცემს, ტრიალებს.
საზარი სანახავია, -
სიკვდილის ბრჯღალი ტრიალებს.
“აი, ბიჭობაც ეს არი!” –
კვლავ დაიძახა მხედარმა,
იღლიას სათითაოდა
ბალღები იკრა მჭეხარმა,
არა ამაოდ მომთქომმა,
არ უსაფუძვლოდ მკვეხარმა.
“აი, ბიჭობა, ნახეო!” –
და დაიღუპა ცეცხლშია
სამის სულდგმულის სახეო.
ამითი როდი გათავდა
ამ ცეცხლის ზღვასთან ომია.
ქალი გადმოხტა გროვიდან,
ციდან მოსული მგონია,
ისიც თან მიჰყვა ქიჩირსა,
თქვეს: “ეგ დემურის ცოლია!”
ცოცხალ-მკვდრად დარჩა ასლანი,
გაშტერებულა დუნია:
სულს ჰხუთავს, ბუნებას ჰშხამავს
ცეცხლში დამწვართა სუნია.

XVII
მეორე დილას იპოვნეს
იქვე სხეული ბებრისა;
საკრეფად წამოსულიყო
ქიჩირის ძვალთა მტვერისა.
ეკრიბა კაბის კალთაში
თუ რამ ცეცხლს ფერფლი რჩენოდა;
ეძებდა შვილის ნიშანსა,
ეგებ რა გამოსჩენოდა.
რომ ვერაფერი ეპოვა,
მასაც სიცოცხლე სცხვენოდა.
დანა დაეცა გულშია
და სისხლი გადმოსდენოდა.


XVIII
ასლანზე რაღას იტყვიან,
სადაა? როგორ რჩებაო?
- ძალიან ამბავს ამბობენ:
უნამუსოდა კვდებაო.
ჭირი რამ შეხვდა უწამლო,
მთაზე თოვლივით დნებაო.
ლოგინად ჩავარდნილია,
ფეხზე ვეღარა დგებაო.
დამბლად დაეცა, ჭკვით შესცდა,
შუა მოხრილი გრაკლადა.
არც რჩება, აღარცა კვდება,
ცოცხალი არი ძალადა.
პურზე, საჭმელზე იძახის,
როცა მიართმენ, ასეა:
“წაიღეთ, შორს გამაცილეთ,
გველ-ბაყაყებით სავსეა!”
ვინც სალმით მივა იმასთან
(ჩერქეზთ მთავარი იგია),
ბოდიშის ნაცვლად მიუგებს:
“მე როდი გამიყიდია!”

---
ათასჯერა სწვიმს, სეტყვაა,
მთებზე ნისლები ჰკიდია,
ბევრი რამ ხდება ქვეყნადა,
შიფ ცოდვა-ბრალი დიდია;
ბუნება წარბსაც არ იხრის,
მაინც მშვიდი და მშვიდია.


ჟურნალი “კვალი”, 1897 წელი, 5 იანვარი, #N2; 12 იანვარი, #N3; 19 იანვარი, #N4; 25 იანვარი, #N5; 2 თებერვალი, #N6.


ვაჟა–ფშაველას ნიღაბი, აღებული 1915 წელს, მოქანდაკე იაკობ ნიკოლაძის (1876–1951) მიერ.


Last edited by Admin on Fri May 17, 2013 9:20 am; edited 3 times in total
Back to top Go down
View user profile http://armuri.4forum.biz
Sponsored content




PostSubject: Re: ვაჟა–ფშაველა   Today at 12:07 pm

Back to top Go down
 
ვაჟა–ფშაველა
View previous topic View next topic Back to top 
Page 1 of 5Go to page : 1, 2, 3, 4, 5  Next

Permissions in this forum:You cannot reply to topics in this forum
არმური (ნისლი მთათა ზედა) :: მთქმელი და გამგონებელი :: ლიტერატურა უსაზღვრებოდ-
Jump to: